AHLLVTND TÔN MINH LAI

Tháng 3 năm 1947, ông nhập ngũ và được phân công làm nhiệm vụ trinh sát nắm tình hình địch tại thị xã Rạch Giá. Sau năm 1954, theo sự phân công của tổ chức, ông ở lại miền Nam làm công tác giao thông tình báo trong bối cảnh đế quốc Mỹ và chính quyền tay sai tăng cường đàn áp, bắt bớ, thủ tiêu dã man những người kháng chiến và yêu nước, trong đó có nhiều cán bộ, chiến sĩ tình báo của ta. Bị mất liên lạc với tổ chức, Tôn Minh Lai đã lựa chọn nghề đạp xích lô để có điều kiện đi lại hợp pháp, từ đó chiếc xích lô trở thành “vật bất ly thân” của ông trên các đường phố Sài Gòn đầy rẫy cảnh sát và mật vụ.

Năm 1967, ông bắt liên lạc trở lại được với tổ chức. Trong Tổng tiến công Xuân Mậu Thân 1968 và Xuân 1972, mặc dù địch tăng cường phong tỏa gắt gao, song với tài ngụy trang khéo léo, ông vẫn cùng chiếc xích lô đi lại như con thoi, bảo đảm việc chuyển nhận tài liệu tuyệt đối bí mật, an toàn. Nhịp độ các chuyến liên lạc ngày càng dày đặc. Ngày 7 tháng 1 năm 1968, khi đặc công ta đánh vào nhà máy điện, trong lúc đi quan sát, ông bị quân cảnh địch bắt giữ; tuy nhiên, do không khai thác được gì và lo ngại chi phí giam giữ, chúng buộc phải thả ông.

Trong suốt quá trình hoạt động, Tôn Minh Lai đã xây dựng được cơ sở và mạng lưới giao liên ngay tại những khu vực địch canh phòng nghiêm ngặt nhất. Nhờ những chuyến đi tưởng như đời thường của “ông già đạp xích lô” – khi thì đi thăm bà con, khi đi giỗ, lúc đi lễ chùa – hệ thống liên lạc giữa nội và ngoại thành luôn được thông suốt, kèm theo đó là tài liệu, phim ảnh, tin tức quan trọng từ cơ sở chuyển ra. Cùng với mạng lưới của mình, ông đã kịp thời gửi về tổ chức nhiều tài liệu đặc biệt giá trị như: kế hoạch quân sự, kế hoạch AB hằng năm của Mỹ – ngụy; kế hoạch phản kích của địch sau đợt 2 Mậu Thân 1968; kế hoạch hành quân trong chiến dịch Đường 9 – Nam Lào; kế hoạch đánh phá miền Bắc bằng không quân, cùng hàng chục cuốn phim ảnh và bản đồ. Những tài liệu này đã góp phần quan trọng giúp Trung ương và Quân ủy Trung ương nhận định đúng tình hình, đề ra chủ trương, chiến lược đánh bại các chiến lược chiến tranh của địch.

Đặc biệt, vào cuối năm 1974, đầu năm 1975, theo chỉ thị của cấp trên, ông đã khéo léo ngụy trang và chuyển kịp thời tấm bản đồ Sài Gòn – Gia Định có đánh dấu các vị trí đóng quân của ngụy quân, ngụy quyền và quân Mỹ ra căn cứ, phục vụ việc nghiên cứu, chỉ đạo quân ta tiến vào Sài Gòn đúng hướng, đúng mục tiêu. Cuộc đời Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Tôn Minh Lai là tấm gương thầm lặng, trọn đời tận hiến cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất Tổ quốc. Ông không có gia đình riêng; khi đã đi xa, hình ảnh còn lại với các thế hệ mai sau là bức ảnh ông cùng chiếc xích lô hoạt động giữa lòng Sài Gòn, hiện được trưng bày như một hiện vật quý tại Bảo tàng Tổng cục II.

Nguồn: Báo Quân đội nhân dân