Âm vang Am Bạch Vân và tầm nhìn tiên tri của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm – Vị hiền triết vùng đất Vĩnh Bảo

Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585), tự Hanh Phủ, hiệu Bạch Vân Cư Sĩ, sinh ra tại làng Trung Am, xã Lý Học, huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống gia giáo cao quý: thân phụ là nhà giáo nổi tiếng Nguyễn Văn Định, thân mẫu là bà Nhữ Thị Thục – một nữ sĩ tài hoa, tinh thông kinh sử và thiên văn. Ngay từ nhỏ, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã bộc lộ tư chất thông minh xuất chúng, học đâu nhớ đó. Lớn lên, ông theo học Bảng nhãn Lương Đắc Bằng và nhanh chóng tiếp thu trọn vẹn những tinh hoa triết học, dịch lý và kinh bang tế thế. Sống trong một thời kỳ lịch sử biến động dữ dội khi triều Lê suy vong, nhà Mạc lên thay, ông kiên nhẫn chờ đợi, rèn luyện bản lĩnh cho đến năm 44 tuổi mới tham gia kỳ thi Hương, thi Hội, thi Đình và xuất sắc đỗ Trạng nguyên.

Sau khi đỗ Trạng nguyên, ông được triều đình nhà Mạc bổ nhiệm giữ nhiều chức vụ quan trọng như Lại bộ Thượng thư, Đông Các Đại học sĩ, được phong tước Cực Quốc Công. Là một vị quan thanh liêm, chính trực, tận tụy vì nước vì dân, Nguyễn Bỉnh Khiêm không thể khoanh tay trước cảnh quan lại tham nhũng, gian nịnh lũng đoạn triều chính. Năm 1542, ông dâng bản sớ hạch tội và xin chém đầu 18 tên gian thần. Khi bản sớ không được vua Mạc chấp thuận, biểu lộ khí tiết quật cường của bậc quân tử, ông lập tức cáo quan về quê nhà Vĩnh Bảo khi tài năng đang ở độ chín nhất, từ bỏ mọi vinh hoa phú quý chốn đô thành.

Trở về quê hương Vĩnh Bảo, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã cho dựng Am Bạch Vân và quán Trung Tân bên bờ sông Tuy Tuyết hữu tình, tự xưng là Bạch Vân Cư Sĩ. Tại đây, ông mở trường dạy học, đào tạo nên một thế hệ học trò xuất sắc, trở thành những trụ cột quốc gia như Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Dữ, Lương Hữu Khánh... Am Bạch Vân nhanh chóng trở thành trung tâm tư tưởng, văn hóa và tri thức lớn nhất cả nước thời bấy giờ. Không chỉ sáng tác hàng ngàn bài thơ chữ Hán và chữ Nôm thấm đượm đạo lý nhân sinh, tình yêu thiên nhiên và lòng thương dân sâu sắc, ông còn là một nhà triết học, một bậc đại trí tuệ với khả năng dự báo thiên tài, được người đời kính trọng gọi là "Trạng Trình".

Mặc dù sống ẩn dật giữa chốn quê nhà, tâm trí của Nguyễn Bỉnh Khiêm chưa bao giờ nguôi ngoai trăn trở về vận mệnh quốc gia và cuộc sống của nhân dân. Thời bấy giờ, các tập đoàn phong kiến Mạc, Trịnh, Nguyễn xâu xé lẫn nhau, đẩy đất nước vào cảnh binh đao hỗn loạn. Đứng trước những quyết định sinh tử, cả ba tập đoàn này đều bí mật cử sứ giả về Vĩnh Bảo xin ý kiến cố vấn của ông. Với tầm nhìn vượt thời đại, lời khuyên "Hoành Sơn nhất dải, vạn đại dung thân" dành cho Nguyễn Hoàng đã mở ra con đường khai phá miền Nam, hình thành dải gấm vóc Đàng Trong; câu "Cứ giữ chùa thờ Phật thì ăn oản" đã hướng dẫn nhà Mạc rút về Cao Bằng tồn tại thêm hàng trăm năm; và câu "Thờ vua xướng nghĩa" đã giúp nhà Trịnh định hình thế chiến lược. Đặc biệt, câu thơ "Biển Đông vạn dặm dang tay giữ / Đất Việt muôn năm vững trị bình" của ông cách đây 500 năm đã thể hiện một tư tưởng chiến lược thiên tài về chủ quyền biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc.

Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm qua đời thọ 95 tuổi trong sự tiếc thương vô hạn của toàn thể nhân dân. Ông là một hiện tượng văn hóa độc nhất vô nhị trong lịch sử Việt Nam – người kết hợp hoàn hảo giữa đạo đức thanh cao, tri thức uyên bác và tầm nhìn chiến lược đi trước thời đại. Di sản tư tưởng và nhân cách của Nguyễn Bỉnh Khiêm là niềm tự hào vô bờ bến của nhân dân Hải Phòng nói riêng và toàn thể dân tộc Việt Nam nói chung.