An Dương Vương rời Cổ Loa.

Trong những lần đi dọc các vòng thành Cổ Loa vào lúc chiều muộn, tôi thường dừng lại ở cổng đền An Dương Vương và tự hỏi: đã có một ngày nhà vua phải rời bỏ chính kinh đô do mình xây dựng như thế nào? Đó là khoảnh khắc bi thương nhất trong truyền thuyết Âu Lạc – khi thành Cổ Loa thất thủ và An Dương Vương buộc phải rút lui khỏi trung tâm quyền lực của mình.

Sau khi Trọng Thủy dò được bí mật nỏ thần và bí mật ấy bị lộ, Triệu Đà đem quân tiến đánh Âu Lạc lần nữa. Theo truyền thuyết, An Dương Vương vẫn tin vào sức mạnh của nỏ thần nên không quá lo lắng. Nhưng khi quân địch áp sát thành, nỏ không còn linh nghiệm nữa. Lợi thế lớn nhất của Âu Lạc đã mất.

Tôi thường hình dung khung cảnh Cổ Loa lúc ấy: tiếng trống báo động dồn dập, quân sĩ chạy trên mặt thành, cờ xí rối loạn, còn nhà vua đứng trước kho vũ khí với sự bàng hoàng khi nỏ thần không phát huy tác dụng. Đó không chỉ là sự thất bại của một vũ khí, mà là sự sụp đổ của niềm tin vào thành lũy và sức mạnh mà ông đã dày công xây dựng.

Theo dân gian, khi biết không thể giữ được Cổ Loa, An Dương Vương quyết định rút lui. Ông đưa công chúa Mỵ Châu lên ngựa rồi rời kinh đô theo hướng nam. Đây là chi tiết khiến tôi xúc động nhất trong toàn bộ câu chuyện. Người đã dựng thành, đào hào, tổ chức quân đội và lập nên nước Âu Lạc cuối cùng phải rời bỏ chính nơi ấy trong cảnh thất trận.

Người dân Cổ Loa kể rằng đoàn ngựa đi rất gấp. Phía sau là quân Nam Việt truy đuổi, phía trước là con đường chưa biết sẽ dẫn đến đâu. Mỵ Châu vì thương nhớ Trọng Thủy nên rắc lông ngỗng dọc đường làm dấu. Hành động ấy trong truyền thuyết vừa ngây thơ vừa đau lòng, bởi những chiếc lông ngỗng ấy lại trở thành dấu vết dẫn quân địch theo sát bước chân nhà vua.

Khi sưu tầm các dị bản ở vùng Nghệ An, Thanh Hóa và ven biển Bắc Bộ, tôi nhận thấy nhiều nơi đều lưu truyền dấu tích “đường chạy của An Dương Vương”. Điều đó cho thấy nhân dân đã cố gắng gắn bi kịch mất nước với những địa danh cụ thể, biến truyền thuyết thành một phần ký ức không gian của dân tộc.

Đến bờ biển, Rùa Vàng hiện lên và nói:

Kẻ ngồi sau lưng nhà vua chính là giặc.

Khoảnh khắc ấy là đỉnh điểm của bi kịch. An Dương Vương hiểu rằng nguyên nhân mất nước không chỉ nằm ở sức mạnh của Triệu Đà, mà còn ở sự mất cảnh giác ngay trong chính triều đình mình. Ông rút gươm chém Mỵ Châu rồi theo Rùa Vàng xuống biển.

Là người sưu tầm lịch sử, tôi không xem chi tiết Rùa Vàng đưa vua xuống biển là sự kiện lịch sử theo nghĩa chặt chẽ. Theo tôi, đó là cách nhân dân giữ lại phẩm giá cho người có công dựng nước. Họ không để An Dương Vương chết như một kẻ bại trận tầm thường, mà để ông trở về với cõi linh thiêng, như một vị vua có công lớn nhưng mắc sai lầm nghiêm trọng trong việc giữ nước.

Điều khiến tôi suy ngẫm nhiều nhất là ý nghĩa của việc rời Cổ Loa. Đây không chỉ là một cuộc rút lui quân sự. Nó tượng trưng cho:

• Sự kết thúc của thời kỳ Âu Lạc độc lập.

Tuy vậy, nhân dân không chỉ nhớ đến thất bại. Trong các đền thờ An Dương Vương, tôi cảm nhận rõ sự kính trọng dành cho ông. Người Việt phân biệt rất rõ giữa công dựng nước và lỗi mất nước. An Dương Vương vẫn được thờ phụng vì ông là người thống nhất Âu Việt và Lạc Việt, lập nước Âu Lạc, xây dựng Cổ Loa và đặt nền móng cho một nhà nước Việt cổ phát triển hơn.

Ngày nay, khi đi trên những vòng thành phủ cỏ xanh, tôi thường tưởng tượng bước chân cuối cùng của An Dương Vương rời khỏi Cổ Loa. Có lẽ ông đã ngoái nhìn thành quách, hào nước và cung điện mà mình từng đặt bao hy vọng. Khoảnh khắc ấy hẳn đau đớn hơn mọi trận đánh.

An Dương Vương rời Cổ Loa vì thế không chỉ là một đoạn trong truyền thuyết Mỵ Châu – Trọng Thủy, mà là biểu tượng của một chân lý lịch sử sâu sắc: dựng nên một quốc gia đã khó, giữ cho quốc gia ấy bền vững còn khó hơn nhiều.

Và mỗi lần rời Cổ Loa, tôi luôn cảm thấy câu chuyện ấy vẫn còn vang vọng như lời nhắc nhở của tổ tiên: thành có thể mất, cơ đồ có thể đổi thay, nhưng bài học về cảnh giác, trách nhiệm và ý chí giữ nước thì phải được truyền lại cho muôn đời sau.