An Dương Vương – Vị vua dựng nước Âu Lạc và huyền thoại thành Cổ Loa.

An Dương Vương
安陽王

Quốc vương Âu Lạc

Tượng An Dương Vương ở
phường An Đông, TP. HCM

Vua nước Âu Lạc

Tại vị: 257 – 208 TCN/208 – 179 TCN[a]

Tiền nhiệm :Sáng lập triều đại Hùng Vương thứ XVIII(Kỷ Hồng Bàng)

Kế nhiệm : Triều đại sụp đổTriệu Vũ Đế(Nhà Triệu)

Thông tin chung

Sinh ? Nước Thục, nay là Tứ Xuyên, Trung Quốc (Huyền sử)[1]

Mất : 208 TCN/179 TCN

Thê thiếp: Thục Nương

Hậu duệ: Mỵ Châu

Tên đầy đủ: Thục Phán 蜀泮

Tước hiệu: An Dương Vương

Thân phụ: Thục Chế

An Dương Vương (chữ Hán: 安陽王), thường được các sử liệu Việt Nam ghi với tên Thục Phán (蜀泮), là vị vua sáng lập và là người cai trị duy nhất của nước Âu Lạc. Theo truyền thống sử học Việt Nam, ông là thủ lĩnh của người Âu Việt, đánh bại vua Hùng cuối cùng của nước Văn Lang và thống nhất các cộng đồng Âu Việt cùng Lạc Việt để thành lập nước Âu Lạc. Triều đại của An Dương Vương kết thúc khi Âu Lạc bị Nam Việt chinh phục vào khoảng năm 179 TCN theo niên đại được nhiều nhà nghiên cứu hiện đại chấp nhận.[2]

Niên đại trị vì của An Dương Vương được các nguồn sử liệu ghi nhận không thống nhất. Các bộ sử truyền thống của Việt Nam như Đại Việt sử ký toàn thư và Khâm định Việt sử Thông giám cương mục cho rằng ông trị vì từ năm 257 TCN đến 208 TCN, tổng cộng khoảng 50 năm.[3] Trong khi đó, nhiều sử gia hiện đại, dựa chủ yếu vào Sử ký Tư Mã Thiên, bộ chính sử được viết rất gần với thời An Dương Vương, ghi rằng nước Âu Lạc và triều đại An Dương Vương tồn tại từ khoảng năm 208 TCN đến 179 TCN, tức khoảng 30 năm.[4]

Nguồn gốc

Vào cuối thời kỳ Hồng Bàng, tại khu vực Bắc Bộ ngày nay tồn tại các cộng đồng Âu Việt và Lạc Việt sinh sống xen kẽ. Văn Lang do các Hùng Vương đứng đầu được xem là trung tâm chính trị của người Lạc Việt. Theo truyền thống sử học Việt Nam, Thục Phán là thủ lĩnh của người Âu Việt. Sau khi lãnh đạo cuộc kháng chiến chống nhà Tần, ông giành quyền kiểm soát Văn Lang, thống nhất các cộng đồng Âu Việt và Lạc Việt để thành lập nước Âu Lạc.

Sau khi lên ngôi, Thục Phán xưng hiệu An Dương Vương, đổi quốc hiệu thành Âu Lạc và đặt kinh đô tại Phong Khê, thường được xác định với khu di tích Thành Cổ Loa. Theo nhiều nhà nghiên cứu, việc lựa chọn Cổ Loa làm trung tâm chính trị và quân sự phản ánh bước phát triển quan trọng trong quá trình hình thành nhà nước thời kỳ đầu ở Việt Nam.

Nghi vấn về họ tên

Các sử liệu Việt Nam thường ghi tên thật của An Dương Vương là Thục Phán. Tuy nhiên, Sử ký Tư Mã Thiên, bộ chính sử được biên soạn gần với thời kỳ Âu Lạc nhất còn lưu lại, chỉ đề cập đến nước Âu Lạc mà không ghi tên vị vua này.

Cựu Đường thư, khi dẫn Nam Việt chí (được cho là biên soạn vào thời Lưu Tống), chép rằng:

"Vua Thục đem ba vạn quân đánh diệt Hùng Vương, rồi cho con mình làm An Dương Vương trị đất Giao Chỉ."

Do đó, cụm từ "vua Thục" trong các nguồn tư liệu này được các nhà nghiên cứu diễn giải theo nhiều cách khác nhau và chưa có sự thống nhất về việc đây là tên người, tên dòng họ hay chỉ quốc gia xuất thân.

Một số giả thuyết cho rằng An Dương Vương có nguồn gốc từ vương tộc nước Thục ở vùng Tứ Xuyên ngày nay. Theo giả thuyết này, sau khi nước Thục bị nhà Tần thôn tính vào năm 316 TCN, một bộ phận quý tộc đã dẫn tàn quân di cư xuống phía nam và cuối cùng lập nên nước Âu Lạc. Tuy nhiên, giả thuyết trên không được các sử liệu đương thời hoặc các phát hiện khảo cổ học xác nhận. Tàn quân của một đất nước đã bị diệt vong, không được cung ứng hậu cần, lương thảo thì cũng không thể vượt được 2000 km rừng núi, xuyên qua lãnh thổ của nhiều lực lượng thù địch. Khâm định Việt sử Thông giám cương mục đã bác bỏ giả thuyết này khi nhận định: "Nước Thục từ năm thứ 5 đời Chu Thận Tịnh Vương (316 TCN) đã bị nhà Tần diệt rồi, làm gì còn vua nữa? Huống chi từ Thục đến Văn Lang, còn có đất Kiền Vi, đất Dạ Lang, đất Cùng, đất Tác, và đất Nhiễm Mang cách hàng 2 - 3 ngàn dặm, có lẽ nào người Thục vượt qua được các nước ấy mà sang đánh lấy nước Văn Lang?"[2]

Vì vấn đề địa lý nêu trên, giả thuyết về nguồn gốc từ nước Thục hiện không còn được các học giả hiện đại công nhận. Họ cho rằng Thục Phán có thể là thủ lĩnh bản địa của cộng đồng Âu Việt ở khu vực phía bắc Văn Lang.

Lập quốc

Theo các nguồn sử liệu truyền thống, Thục Phán giành quyền kiểm soát nước Văn Lang vào cuối thời kỳ Hùng Vương và lập nên nước Âu Lạc.

Đại Việt sử ký toàn thư kể rằng vào cuối thời Hùng Vương, Thục Vương từng cầu hôn một công chúa của vua Hùng nhưng không thành. Sau nhiều lần giao chiến, ông đánh bại vị vua Hùng cuối cùng và tiếp quản Văn Lang.[3]

Trong khi đó, Sử ký tam gia chú, khi dẫn Thủy kinh chú, chỉ ghi ngắn gọn rằng "con vua Thục" đem quân đánh Lạc hầu, sau đó tự xưng là An Dương Vương và đóng đô tại Phong Khê.[5]

Cựu Đường thư, dẫn Nam Việt chí, cũng ghi rằng vua Thục đem quân đánh bại Hùng Vương rồi lập An Dương Vương cai trị đất Giao Chỉ, đồng thời mô tả kinh đô có thành nhiều vòng và dân cư đông đúc.[6]

Các nguồn sử liệu không hoàn toàn thống nhất về niên đại lập quốc. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, An Dương Vương trị vì từ năm 257 TCN đến 208 TCN, trong khi nhiều sử gia hiện đại, dựa chủ yếu vào Sử ký Tư Mã Thiên, cho rằng nước Âu Lạc tồn tại trong khoảng từ 208 TCN đến 179 TCN.[3][4]

Một số tài liệu mang tính truyền thuyết cho rằng Thục Phán lên ngôi khi mới 22 tuổi và trị vì trong 50 năm.[7]

Sau khi thành lập Âu Lạc, An Dương Vương duy trì nhiều thiết chế hành chính của Văn Lang như các chức Lạc hầu, Lạc tướng và Bồ chính, đồng thời tăng cường quyền lực của chính quyền trung ương. Theo một số nghiên cứu, tổ chức nhà nước thời Âu Lạc có mức độ tập trung quyền lực cao hơn so với thời Văn Lang.[8]

Chống quân Tần

Bài chi tiết: Chiến tranh Tần–Việt

Cuối thời Chiến Quốc, Tần Thủy Hoàng hoàn thành việc thống nhất Trung Hoa và mở rộng lãnh thổ xuống phía nam. Quân nhà Tần, do Đồ Thư chỉ huy, tiến đánh các nhóm Bách Việt, trong đó có khu vực của người Âu Việt và Lạc Việt.

Theo các sử liệu Trung Quốc như Sử ký Tư Mã Thiên và Hoài Nam Tử, quân Tần nhiều lần tiến sâu xuống phía nam nhưng gặp sự kháng cự quyết liệt của cư dân bản địa. Các nguồn sử Việt cho rằng Thục Phán được các thủ lĩnh địa phương suy tôn làm người chỉ huy cuộc kháng chiến chống quân Tần.

Năm 218 TCN, quân Tần huy động lực lượng lớn tiến đánh Bách Việt. Để bảo đảm tiếp vận, tướng Sử Lộc cho đào kênh nối sông Tương với hệ thống sông phía nam nhằm vận chuyển lương thực. Sau khi chiếm được vùng Tây Âu, quân Tần tiếp tục tiến xuống lãnh thổ Âu Lạc.

Các nguồn sử liệu mô tả người Âu Lạc áp dụng chiến thuật tiêu thổ, phục kích và đánh lâu dài khiến quân Tần dần cạn kiệt lương thực. Theo Sử ký Tư Mã Thiên, quân Tần rơi vào tình trạng tiến thoái lưỡng nan và chịu nhiều tổn thất.[9] Hoài Nam Tử cũng ghi nhận tướng Đồ Thư tử trận trong chiến dịch, buộc quân Tần phải rút lui.

Theo truyền thống sử học Việt Nam, sau thắng lợi trước quân Tần, Thục Phán củng cố chính quyền và tiếp tục xây dựng nhà nước Âu Lạc.

Di tích thành Cổ Loa

Bài chi tiết: Thành Cổ Loa

Ngói ống khai quật tại Thành Cổ Loa.

Đền Cuông, một trong những nơi thờ An Dương Vương.

Theo truyền thống sử học Việt Nam, sau khi thành lập nước Âu Lạc và giành thắng lợi trước cuộc xâm lược của nhà Tần, An Dương Vương cho xây dựng Thành Cổ Loa làm kinh đô. Một số sử liệu và truyền thuyết cũng gắn Cao Lỗ với việc xây thành và chế tạo nỏ liên châu, được xem là vũ khí chủ lực của quân đội Âu Lạc.[10]

Trong truyền thuyết, việc xây thành nhiều lần không thành do yêu quái quấy phá. Sau khi rùa thần Kim Quy xuất hiện, giúp diệt trừ yêu quái và chỉ cách xây thành, công trình mới hoàn thành. Kim Quy sau đó còn trao cho An Dương Vương một móng vuốt để chế tạo lẫy nỏ thần, trở thành chi tiết quan trọng trong truyền thuyết về sự hình thành và suy vong của nước Âu Lạc.

Các cuộc khai quật khảo cổ học tại Thành Cổ Loa đã phát hiện nhiều dấu tích thành lũy, hào nước, khuôn đúc đồng và số lượng lớn mũi tên đồng, cho thấy nơi đây từng là một trung tâm chính trị và quân sự quan trọng trong giai đoạn đầu thời đại đồ sắt ở miền Bắc Việt Nam. Tuy nhiên, nhiều chi tiết như nỏ thần hay sự xuất hiện của Kim Quy được xem là yếu tố truyền thuyết, chưa có bằng chứng khảo cổ xác nhận.

Khu di tích Thành Cổ Loa hiện thuộc huyện Đông Anh, Hà Nội, cách trung tâm thành phố khoảng 20 km về phía bắc. Đây là một trong những di tích khảo cổ và lịch sử quan trọng của Việt Nam, đồng thời là nơi thờ phụng An Dương Vương qua nhiều công trình tín ngưỡng, trong đó có Đền Cuông tại Nghệ An và đền thờ An Dương Vương trong khu di tích Cổ Loa.

Sụp đổ

Xem thêm: Vấn đề chính thống của nhà Triệu

Cổng vào đền thờ An Dương Vương tại Thành Cổ Loa.

Theo Sử ký Tư Mã Thiên, sau khi Nhâm Hiêu qua đời vào cuối thời nhà Tần, quyền cai quản vùng Lĩnh Nam được giao cho Triệu Đà. Triệu Đà sau đó giành quyền kiểm soát các quận Nam Hải, Quế Lâm và Tượng quận, thành lập nước Nam Việt rồi mở rộng thế lực về phía nam, dẫn đến cuộc xung đột với Âu Lạc.

Các sử liệu Việt Nam và Trung Quốc đời sau, cũng như truyền thuyết dân gian, kể rằng Triệu Đà đã sử dụng cuộc hôn nhân giữa con trai là Trọng Thủy và công chúa Mỵ Châu để thu thập bí mật quân sự của Âu Lạc. Sau khi lẫy nỏ thần bị đánh tráo, quân Nam Việt tiến đánh và giành thắng lợi. Theo truyền thuyết, An Dương Vương đưa Mỵ Châu bỏ chạy về phương nam, sau khi được rùa thần Kim Quy chỉ rõ sự việc thì chém chết con gái rồi xuống biển biến mất.[b]

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng câu chuyện Mỵ Châu – Trọng Thủy mang đậm yếu tố truyền thuyết, phản ánh bài học về cảnh giác trong bảo vệ quốc gia hơn là ghi chép lịch sử theo nghĩa chặt chẽ. Trong khi đó, việc Triệu Đà chinh phục Âu Lạc được ghi nhận trong Sử ký Tư Mã Thiên, dù tác phẩm này không đề cập đến các chi tiết về nỏ thần hay Mỵ Châu.

Niên đại Âu Lạc sụp đổ cũng còn có sự khác biệt giữa các nguồn. Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử Thông giám cương mục và Việt sử Tiêu án đều chép sự kiện này vào năm 208 TCN. Trong khi đó, nhiều sử gia hiện đại căn cứ vào Sử ký Tư Mã Thiên cho rằng Âu Lạc bị Nam Việt thôn tính vào khoảng năm 179 TCN, sau khi Lã hậu qua đời, và đây cũng là niên đại được đa số công trình nghiên cứu hiện nay sử dụng.

Thẻ ngọc "An Dương hành bảo"

Một hiện vật bằng ngọc khắc bốn chữ Hán "安陽行寶" (An Dương hành bảo) được phát hiện tại khu vực Quảng Châu vào năm 1932 và từng được một số nhà nghiên cứu liên hệ với nước Âu Lạc.[11][12]

Thẻ ngọc có hình dạng gần chữ nhật, bốn góc thẻ khắc bốn chữ "安陽行寶"[13] (An Dương hành bảo), khổ chữ to hơn khổ chữ phía trong mặt thẻ gồm 124 chữ lối cổ trựu. Bản khắc toàn văn sáu mươi (Giáp Tý), (60 chữ can chi). Xung quanh trang trí khắc đường vằn sóng lượn. Do bị chôn lâu ngày dưới đất nên màu vàng hơi hung đỏ. Mặt trái thẻ trang trí đường cong hình móc câu. Nét chạm trên thẻ ngọc An Dương còn thô. Nhà nghiên cứu "Sở giản" Dư Duy Cương ở thành phố Trường Sa, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc cho rằng: Ngọc bảo An Dương này là của An Dương cổ đại Việt Nam. An Dương hành bảo có lỗ đeo, đây là loại ngọc phiến người xưa đeo làm vật báu hộ thân, trừ tà để được an lành. Thẻ ngọc này đào được ở phía đông nam và cách thành phố Quảng Châu 18 km, ở trên hạ lưu sông Việt Giang do một nông dân khi cuốc đất đào được ở sườn núi năm 1932. Những thẻ ngọc đào được ở Quảng Châu khoảng 200 thẻ, trong đó có thẻ ngọc khắc chữ An Dương. Khi Nam Việt đánh bại Âu Lạc, các báu vật của Âu Lạc là chiến lợi phẩm nên mới đào được ở Quảng Châu.[14]