Ánh đèn trên đảo Cô Tô
Biển Cô Tô những năm kháng chiến không chỉ mặn vị muối, mà còn mặn cả những nhọc nhằn. Sóng bạc đầu đập vào ghềnh đá suốt ngày đêm, như nhắc nhở con người nơi đầu sóng ngọn gió rằng: đất này không bao giờ yên ả. Giặc Pháp còn đó, tàu chiến vẫn lảng vảng ngoài khơi, và trên đảo nhỏ này, có một kẻ thù khác âm thầm mà dai dẳng hơn cả—giặc dốt.
Người Cô Tô quen đối mặt với bão tố. Nhưng cái bão của chữ nghĩa thì mới mẻ và gian nan. Phần lớn dân đảo quanh năm bám biển, lớn lên cùng mái chèo và lưới cá, chưa từng cầm bút, chưa từng nhìn thấy con chữ ngay ngắn trên trang giấy. Vậy mà khi cách mạng về, khi tiếng gọi “diệt giặc dốt” vang lên giữa biển trời mênh mông, đảo nhỏ ấy bỗng bừng sáng như một đốm lửa giữa đại dương.
Lớp học dựng tạm bên sườn núi, vách tre, mái lá. Bàn học là những tấm gỗ thô, ghế ngồi chỉ là khúc tre kê vội. Đèn học là ngọn đèn dầu leo lét, gió biển lùa qua khe vách làm ngọn lửa run rẩy như chính bước chân những người lần đầu đi vào thế giới chữ nghĩa. Nhưng ánh mắt họ thì không hề run. Ánh mắt ấy sáng lên—sáng như mặt biển Cô Tô lúc bình minh, thứ ánh sáng mà Nguyễn Tuân từng nâng niu bằng cả tấm lòng yêu nước, yêu người.
Ban ngày, họ ra khơi. Đêm về, họ đi học. Tay còn mùi cá mặn, chân còn dính cát biển, nhưng vẫn cẩn thận nắn nót từng nét chữ. Có những người đàn ông tóc đã hoa râm, ngồi học bên cạnh những đứa trẻ lên mười. Có những người phụ nữ vừa ru con ngủ xong, lại lặng lẽ đến lớp, mang theo cả tiếng sóng vỗ ngoài hiên. Con chữ đến với họ không dễ dàng, nhưng một khi đã đến thì bám rễ rất sâu—như cây phong ba bám chặt vào đá giữa biển khơi.
Có hôm, tàu địch xuất hiện ngoài khơi. Cả đảo tắt đèn. Lớp học im bặt. Nhưng khi bóng giặc xa dần, ngọn đèn lại được thắp lên. Người dân Cô Tô hiểu rằng: còn ánh sáng của chữ, thì đảo này còn đứng vững. Chống giặc dốt cũng là chống giặc ngoại xâm, bởi cái dốt làm con người yếu đi, còn chữ nghĩa làm con người đứng thẳng.
Nhiều năm sau, khi đất nước yên bình, biển Cô Tô vẫn xanh như thế, sóng vẫn vỗ như thế. Nhưng dưới lớp sóng ấy là ký ức của một thời hoa lửa—nơi những con người bình dị đã kiên cường chiến đấu không chỉ bằng súng đạn, mà bằng phấn trắng, trang giấy và niềm tin son sắt vào tương lai.
Đảo Cô Tô, trong trang văn Nguyễn Tuân, là vẻ đẹp của thiên nhiên.
Còn trong lịch sử kháng chiến, Cô Tô là vẻ đẹp của con người—những con người đã thắp lên ánh đèn chữ nghĩa giữa biển đêm, để giữ đảo, giữ nước, và giữ lấy nhân phẩm làm người.
