Anh hùng Cù Chính Lan và trận Giang Mỗ

Trong những năm đầu quân ngũ, Cù Chính Lan được rèn luyện qua nhiều trận chiến. Năm 1951, trong Chiến dịch Quang Trung ở Hà Nam Ninh, ông cùng đơn vị chiến đấu trong điều kiện vũ khí còn thiếu thốn nhưng vẫn tìm cách đánh địch, thu vũ khí của đối phương để tiếp tục chiến đấu. Sau một trận đánh, ông được tuyên dương với thành tích nổi bật về chiến đấu bằng vũ khí rất hạn chế. Những kinh nghiệm ấy góp phần hình thành một người lính có khả năng xử trí nhanh trong những tình huống chiến đấu bất ngờ.

Cuối năm 1951, tình hình chiến trường Bắc Bộ có những chuyển biến mới. Thực dân Pháp mở cuộc tiến công ra Hòa Bình nhằm kiểm soát một khu vực có vị trí quan trọng, đồng thời tìm cách nối lại tuyến giao thông chiến lược giữa vùng đồng bằng và Tây Bắc. Trước tình hình đó, Trung ương Đảng chủ trương mở Chiến dịch Hòa Bình, vừa đánh vào lực lượng Pháp ở Hòa Bình, vừa đẩy mạnh hoạt động ở vùng sau lưng địch tại đồng bằng Bắc Bộ. Trong chiến dịch, Đại đoàn 304 là một trong những đơn vị hoạt động trên hướng đường số 6 và khu vực Hòa Bình, nơi Cù Chính Lan cùng đồng đội tham gia nhiều trận đánh.

Giang Mỗ nằm trên tuyến đường số 6, gần khu vực Hòa Bình. Trong tháng 12/1951, nơi đây diễn ra hai trận đánh mà Cù Chính Lan đều tham gia. Trận thứ nhất ngày 7/12, khi lực lượng ta đang bố trí trận địa thì bị đối phương phát hiện và bắn mạnh. Khi đơn vị được lệnh tạm thời rút lui, Cù Chính Lan đi sau cùng, sử dụng súng máy kiềm chế đối phương, đồng thời quay lại tìm những chiến sĩ bị thương và đưa được ba người trở về an toàn. Hành động ấy cho thấy ông không chỉ trực tiếp chiến đấu mà còn chú ý đến việc bảo đảm an toàn cho đồng đội trong lúc rút khỏi trận địa.

Sáu ngày sau, ngày 13/12/1951, trận Giang Mỗ lần thứ hai diễn ra. Khi lực lượng Pháp lọt vào trận địa phục kích, bộ đội ta đồng loạt nổ súng và tiêu diệt một đại đội địch. Sau đó, khi đơn vị chuẩn bị rút, một xe tăng Pháp xuất hiện để yểm trợ, bắn mạnh vào đội hình và chặn đường rút. Chiếc xe tăng trở thành mối đe dọa trực tiếp đối với bộ đội đang ở trong địa hình trống trải, khiến tình thế của đơn vị trở nên đặc biệt nguy hiểm.

Cù Chính Lan lập tức tìm cách tiếp cận chiếc xe. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Báo Quân đội nhân dân, ông chạy cắt đường, đuổi theo chiếc xe tăng đi đầu rồi nhảy lên thành xe. Ông dùng tiểu liên bắn vào khe hở trên tháp xe nhưng khẩu súng bị hóc, trong khi xe tăng vẫn tiếp tục di chuyển và bắn về phía đội hình bộ đội. Không thể dùng cách đó để vô hiệu hóa xe tăng, ông yêu cầu đồng đội đưa lựu đạn cho mình và tiếp tục tìm cách tiếp cận chiếc xe.

Lần đầu, ông mở nắp tháp xe và ném lựu đạn vào bên trong. Kíp xe nhặt được quả lựu đạn và ném trở ra, đồng thời cho xe chuyển hướng. Chiếc xe vẫn chưa bị tiêu diệt và đang tìm cách rút về vị trí an toàn. Cù Chính Lan tiếp tục bám theo, mở chốt một quả lựu đạn khác, chờ một khoảng thời gian ngắn rồi ném vào buồng lái. Quả lựu đạn phát nổ, chiếc xe tăng dừng lại, tạo điều kiện để đơn vị tiếp tục hoàn thành trận đánh.

Chiến công tại Giang Mỗ có ý nghĩa đặc biệt trong hoàn cảnh quân đội ta khi ấy còn thiếu phương tiện chuyên dụng để chống xe tăng. Một chiếc xe tăng được thiết kế để chịu đựng hỏa lực bộ binh có thể tạo ưu thế lớn trên chiến trường, nhất là khi được sử dụng để yểm trợ bộ binh và chặn đường rút. Việc Cù Chính Lan sử dụng vũ khí cá nhân và lựu đạn để tiếp cận, tiêu diệt chiếc xe trở thành một kinh nghiệm chiến đấu được nhắc lại rộng rãi trong quân đội. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết sau chiến công này, ông được trao Huân chương Quân công hạng Ba và được biết đến với danh hiệu gắn với chiến công đánh xe tăng trên đường số 6.

Điều đáng chú ý là câu chuyện về Giang Mỗ không chỉ là câu chuyện của riêng Cù Chính Lan. Trận đánh có sự tham gia của cả đơn vị và diễn ra trong một thế trận phục kích được tổ chức trước đó. Khi chiếc xe tăng xuất hiện, hành động của người tiểu đội trưởng đã xử lý một mối nguy hiểm cụ thể, nhưng kết quả của trận đánh vẫn là thành quả của cả tập thể chiến đấu. Chính Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng đặt chiến công của Cù Chính Lan trong toàn bộ diễn biến Chiến dịch Hòa Bình, thay vì tách nó thành một sự kiện đơn lẻ.

Chiến thắng ở Giang Mỗ cũng nằm trong một chuỗi trận đánh trên mặt trận Hòa Bình cuối năm 1951 và đầu năm 1952. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận Đại đoàn 304 đã tiến hành nhiều trận phục kích trên đường số 6 và đường số 21, trong đó Giang Mỗ là một trận tiêu biểu. Trên phạm vi rộng hơn, Chiến dịch Hòa Bình diễn ra từ tháng 12/1951 đến tháng 2/1952, với các trận đánh ở Hòa Bình và hoạt động đánh phá vùng sau lưng địch ở đồng bằng Bắc Bộ.

Nhưng chiến công Giang Mỗ chưa phải trận đánh cuối cùng của Cù Chính Lan. Cuối tháng 12/1951, ông tiếp tục tham gia trận đánh đồn Cô Tô. Trong trận này, mặc dù nhiều lần bị thương, ông vẫn tiếp tục bám trận địa, phá hàng rào để mở đường cho đồng đội tiến lên. Khi bị thương nặng, ông vẫn ở lại chỉ hướng và động viên các chiến sĩ tiếp tục chiến đấu; ông hy sinh khi trận đánh kết thúc thắng lợi. Các nguồn hiện còn có khác biệt về ngày ghi nhận ông hy sinh, nhưng đều thống nhất rằng ông hy sinh cuối tháng 12/1951, khi mới 21 tuổi.

Ngày 19/5/1952, Cù Chính Lan được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Ông là một trong bảy người đầu tiên được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Tại lễ tuyên dương công trạng tháng 8/1952, khi nghe báo cáo về chiến công của Cù Chính Lan, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề nghị các đại biểu dành phút mặc niệm người chiến sĩ đã hy sinh. Những tư liệu này cho thấy sự ghi nhận đặc biệt đối với một người lính đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ.

Một hiện vật đặc biệt liên quan đến Cù Chính Lan hiện được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu giữ là chiếc áo trấn thủ ông từng mặc trong thời kỳ Chiến dịch Hòa Bình. Hiện vật có ký hiệu BTCM 82/58/ĐD.670 và được giới thiệu trong hệ thống trưng bày về cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Chiếc áo trấn thủ là một vật dụng rất quen thuộc của bộ đội trong những năm kháng chiến, vì vậy hiện vật này không chỉ gắn với cá nhân Cù Chính Lan mà còn phản ánh phần nào điều kiện sinh hoạt, trang bị của người lính Việt Nam thời kỳ đó.

Ngày nay, khu vực dốc Giang Mỗ vẫn còn dấu tích gắn với chiến công của Cù Chính Lan. Tượng đài ông được xây dựng tại khu vực từng diễn ra trận đánh, trên tuyến đường 6A cũ; theo Báo Quân đội nhân dân, địa điểm hiện nay thuộc xã Thung Nai, tỉnh Phú Thọ sau những thay đổi đơn vị hành chính. Đây là nơi tưởng niệm và giúp người dân, du khách tìm hiểu về trận đánh xe tăng năm 1951.

Câu chuyện Cù Chính Lan ở Giang Mỗ thường được nhắc đến như một ví dụ về cách người lính sử dụng sự nhanh trí và lòng dũng cảm để đối phó với một phương tiện chiến đấu có ưu thế về hỏa lực và bảo vệ. Nhưng nếu đặt trong hoàn cảnh lịch sử đầy đủ, chiến công ấy còn cho thấy sự trưởng thành của bộ đội chủ lực trong tác chiến phục kích và khả năng tìm ra phương thức khắc chế những loại vũ khí hiện đại hơn. Từ Giang Mỗ, tên tuổi của một người tiểu đội trưởng trẻ tuổi được ghi lại cùng với lịch sử Chiến dịch Hòa Bình và quá trình phát triển của nghệ thuật quân sự Việt Nam.

Cù Chính Lan hy sinh ở tuổi 21, nhưng những hiện vật, di tích và tư liệu còn lại giúp câu chuyện về ông không chỉ tồn tại trong ký ức truyền miệng. Chiếc áo trấn thủ trong bảo tàng, tượng đài tại Giang Mỗ và các tài liệu về trận đánh là những chứng cứ giúp thế hệ sau tiếp cận câu chuyện bằng những dấu tích cụ thể. Gìn giữ những tư liệu ấy cũng là cách giữ lại ký ức về một thế hệ chiến sĩ đã chiến đấu trong những năm tháng đặc biệt gian khổ của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.