Anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ, một thiên tài

Nguyễn Huệ sinh năm 1753 với tên là Hồ Thơm, có cha là Hồ Phi Phúc, mẹ là Nguyễn Thị Ðông và mất ngày 16 tháng 9 năm 1792 hưởng thọ 39 tuổi, sau khi lên ngôi hoàng đế được 4 năm.

Thời đó có ông giáo Hiến, người chống đối Trương Phúc Loan, trốn vào Quy Nhơn mở trường dạy học. Phát hiện được tài năng, chí lớn của 3 anh em Hồ Thơm, ông đã hết lòng dạy cả văn lẫn võ và thường khuyên bảo: "Các con là người của đất Tây Sơn, Tây Sơn khởi nghĩa sẽ làm nên nghiệp lớn ở Bắc Hà".

Ðến lúc khởi binh, anh em Huệ lấy họ mẹ là họ Nguyễn để thuận lòng người, vì đất trong Nam là thuộc Chúa Nguyễn.

Năm 18 tuổi, Nguyễn Huệ đã cùng Nguyễn Nhạc và Nguyễn Lữ lập đồn trại ở rừng núi, chiêu tập nghĩa quân, truyền đi bài hịch, kêu gọi: "đánh đổ quyền thần Trương Phúc Loan, ủng hộ hoàng tôn Phúc Dương" (cháu đích tôn của Nguyễn Phúc Khoát bị Phúc Loan phế truất) nêu cao khẩu hiệu "Lấy của nhà giàu chia cho người nghèo". Cờ nghĩa đến đâu, dân theo đến đó.

Mùa thu năm 1773, nghĩa quân đã chiếm được Quảng Ngãi. Ở mặt Nam, chiếm từ Nam Bình Ðịnh cho đến Bình Thuận. Năm 1778, Nguyễn Nhạc lên ngôi hoàng đế, đặt niên hiệu Thái Ðức, phong Nguyễn Huệ làm Long Nhượng tướng quân.

Năm 1782, thủy quân của Nguyễn Huệ đã đánh bại lực lượng thủy quân lớn của Nguyễn Ánh có tàu chiến Bồ Ðào Nha giúp. Cuối năm 1782, vua Tây Sơn bình xong đất Gia Ðịnh.

Gia Ðịnh thất thủ, Nguyễn Ánh cho Cảnh là con trai mới 4 tuổi làm con tin theo giám mục Báđalộc qua Pháp cầu cứu, gởi kèm theo thư cho vua Pháp cam kết nếu được giúp thành công thì xin nhượng đảo Côn Lôn, cửa Hội An. Cùng lúc, Nguyễn Ánh còn cầu cứu vua Xiêm.

Ở Côn Lôn, có đền thờ Bà Phi Yến, vợ ba của Nguyễn Ánh, người khuyên ngăn chồng không nên để phải mang tội "Cõng rắn cắn gà nhà", đã bị Nguyễn Ánh trừng phạt đày trong hang đá ở đảo cho đến chết.

Cuối tháng 7 năm 1784, vua Xiêm đưa 2 vạn thủy quân, 300 chiến thuyền và 3 vạn bộ binh cùng Nguyễn Ánh tràn vào chiếm vùng miền Tây Nam Bộ, đến đâu là tàn phá, cướp bóc, hãm hiếp rất dã man. Nguyễn Huệ từ Quy Nhơn đem quân vào chống giữ. Ngày 18 tháng Giêng năm 1785, quân Xiêm theo dòng sông Mỹ Tho, ồ ạt tiến vào đoạn Rạch Gầm Xoài Mút. Nguyễn Huệ chỉ bố trí đánh một trận vào sáng ngày 19 tháng 1 năm 1785, 5 vạn quân Xiêm bị tiêu diệt, chỉ còn vài nghìn người chạy bộ trốn về nước. Nguyễn Ánh cùng đường, cũng chạy sang Xiêm.

Chiến thắng vẻ vang này đã kết thúc giai đoạn đánh đổ chúa Nguyễn, đặt toàn bộ lãnh thổ Ðàng Trong dưới quyền kiểm soát của nghĩa quân Tây Sơn.

Lúc này, từ Hải Vân trở ra do tập đoàn Lê - Trịnh chiếm giữ, đang lâm tình thế vô cùng rối ren. Chúa Trịnh suy yếu. Vua Lê chỉ là bù nhìn. Nhân dân đói khổ nổi dậy chống đối khắp nơi. Thời cơ tấn công Bắc Hà đã đến. Tháng Tư năm 1786 Nguyễn Huệ đã tổ chức và thực hiện hai kế hoạch: giải phóng Thuận Hóa và giải phóng Thăng Long.

Ðể giải phóng Thuận Hóa, Nguyễn Huệ đã tổ chức 3 mũi tiến công đi theo 3 đường, sử dụng cả bộ binh và thủy binh. Hơn 3 vạn quân cùng toàn thể tướng lĩnh cao cấp của nhà Trịnh tại đây đã bị tiêu diệt. Một vùng rộng lớn từ Hải Vân đến bờ sông Gianh được giải phóng.

Sau khi giải phóng vùng Thuận Hóa, Nguyễn Huệ đưa quân tiến thẳng ra Bắc Hà. Ðể giải phóng Thăng Long, về chính trị, Nguyễn Huệ đã giương cao ngọn cờ "Phò Lê diệt Trịnh" nhằm tranh thủ sự ủng hộ của nhân dân, cô lập quân Trịnh. Về quân sự, Nguyễn Huệ sử dụng quân thủy bộ, với hơn 1.000 thuyền chiến có cả đội voi chiến.