ANH HÙNG DÂN TỘC NGUYỄN TRÃI – BIỂU TƯỢNG VĂN VÕ TOÀN NĂNG THỜI LÊ SƠ

Trong lịch sử ngàn năm dựng nước và giữ nước, Nguyễn Trãi (1380 – 1442, hiệu là Trãi Hiên, tự là Ức Trai) đứng ở vị trí ngút ngàn như một đỉnh núi cao về cả tài năng quân sự, tư tưởng chính trị và văn học. Ông không chỉ là Anh hùng Dân tộc kiệt xuất, Danh nhân Văn hóa Thế giới mà còn là một trong những vị đại khoa lừng lẫy nhất được tôn vinh, phối thờ tại Văn miếu Mao Điền (Hải Dương) – mảnh đất linh thiêng của xứ Đông.

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước và văn học tại Nhị Khê (Thường Tín, Hà Nội ngày nay), nguyên quán ở Chi Chướng (Chí Linh, Hải Dương), Nguyễn Trãi sớm bộc lộ trí tuệ thiên bẩm. Ông đỗ Thái học sinh (Tiến sĩ) năm 1400 dưới thời nhà Hồ khi mới 20 tuổi. Thế nhưng, vận nước gian truân, nhà Hồ thất thủ, thực dân phong kiến nhà Minh tràn sang xâm lược, gieo rắc bao tang thương lên đất nước Đại Việt.

Không chịu sống dưới gông còng tay sai, Nguyễn Trãi đã thoát khỏi sự bủa vây của kẻ thù, tìm đường vào Lam Sơn (Thanh Hóa) theo dâng bản Bình Ngô sách (Kế sách đánh đuổi quân Minh) cho thủ lĩnh Lê Lợi. Lời sách lược ấy không tập trung vào binh lực thuần túy mà chú trọng đến "Tâm công" – đánh vào lòng người, lấy chính nghĩa làm gốc. Trở thành linh hồn và là cánh tay đắc lực bên cạnh Bình Định Vương, ông vừa thảo các thư từ hàng phục tướng giặc, vừa trực tiếp hoạch định kế sách chiến lược. Tư tưởng cốt lõi của ông: "Lấy đại nghĩa thắng bạo tàn / Lấy chí nhân thay thần bạo" đã biến cuộc khởi nghĩa Lam Sơn thành cuộc chiến tranh nhân dân rộng lớn. Trong tác phẩm Quân trung từ mệnh tập, những bức thư ông gửi cho các tướng giặc như Vương Thông, Sơn Thọ đã có sức mạnh sánh ngang hàng vạn tinh binh, làm tan rã ý chí chiến đấu của kẻ thù mà không tốn nhiều xương máu.

Khi miền Nam sạch bóng quân thù, năm 1428, Nguyễn Trãi đã thay lời Lê Lợi viết bản Bình Ngô đại cáo. Đây được coi là bản Tuyên ngôn Độc lập thứ hai của dân tộc Việt Nam, khẳng định nền văn hiến độc lập, lãnh thổ riêng biệt và khí tiết bất khuất của Đại Việt. Sự nghiệp của Nguyễn Trãi không chỉ nằm ở những chiến công hiển hách trên chiến trường hay những áng văn chương bất hủ, mà còn ở tấm lòng lo cho dân, cho nước: "Ăn cơm nơm nớp lo việc nước / Đêm nằm trằn trọc nghĩ việc dân".

Mặc dù cuộc đời ông kết thúc trong bi kịch lịch sử thảm khốc vụ án Lệ Chi Viên (1442), nhưng sự minh bạch và công lao vĩ đại của ông đã được vua Lê Thánh Tông minh xuyết sau đó. Ngày nay, tại Văn miếu Mao Điền, tên tuổi Nguyễn Trãi mãi mãi là ngọn đuốc soi đường về trí tuệ, lòng yêu nước và tư tưởng nhân văn sâu sắc cho muôn đời sau.