ANH HÙNG DÂN TỘC THIÊN HỘ VÕ DUY DƯƠNG
Trong lịch sử đấu tranh chống thực dân Pháp ở Nam Bộ thế kỷ XIX, Võ Duy Dương là một trong những lãnh tụ nghĩa quân tiêu biểu, có công lớn trong việc tổ chức phong trào kháng chiến tại vùng Đồng Tháp Mười và khu vực Định Tường (nay thuộc tỉnh Tiền Giang). Với tài chỉ huy, tinh thần quả cảm và lòng yêu nước sâu sắc, Võ Duy Dương đã trở thành biểu tượng của ý chí bất khuất của nhân dân Nam Bộ trong buổi đầu chống ngoại xâm.
Võ Duy Dương sinh khoảng năm 1827 tại tỉnh Định Tường (nay thuộc khu vực Tiền Giang) theo nhiều tài liệu địa phương; một số tài liệu khác ghi quê gốc của ông ở Quảng Ngãi rồi vào Nam sinh sống từ nhỏ. Dù có sự khác biệt về nguồn gốc, các tài liệu đều thống nhất rằng ông trưởng thành và hoạt động chủ yếu tại vùng Định Tường – Đồng Tháp Mười. Trước khi thực dân Pháp xâm lược, ông từng tham gia lực lượng quân đội triều Nguyễn và được phong chức Thiên Hộ, vì vậy nhân dân quen gọi ông là Thiên Hộ Dương.
Năm 1859, sau khi quân Pháp đánh chiếm thành Gia Định và tiếp tục mở rộng chiến sự xuống các tỉnh miền Đông Nam Kỳ, Võ Duy Dương đã cùng nhiều sĩ phu yêu nước đứng lên tập hợp nghĩa quân. Sau Hòa ước Nhâm Tuất năm 1862, khi triều đình Huế chấp nhận nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho thực dân Pháp, ông không hạ vũ khí mà tiếp tục lãnh đạo phong trào kháng chiến. Ông phối hợp với Trương Định, Nguyễn Hữu Huân và nhiều thủ lĩnh nghĩa quân khác nhằm duy trì lực lượng chiến đấu, bảo vệ nhân dân và giữ vững tinh thần kháng chiến ở Nam Bộ.
Nhận thấy địa hình Đồng Tháp Mười hiểm trở với hệ thống sông rạch, đầm lầy và rừng tràm thuận lợi cho chiến tranh du kích, Võ Duy Dương đã chọn nơi đây để xây dựng căn cứ kháng chiến. Căn cứ Gò Tháp trở thành trung tâm chỉ huy của nghĩa quân, đồng thời là nơi tập hợp lực lượng từ Định Tường, Gò Công, Mỹ Tho và nhiều địa phương khác. Từ căn cứ này, ông tổ chức nhiều trận tập kích vào các đồn binh, đoàn vận tải và tuyến liên lạc của quân Pháp. Nghĩa quân tận dụng địa hình ngập nước để cơ động, phục kích và nhanh chóng rút lui sau mỗi trận đánh, khiến quân Pháp gặp nhiều khó khăn trong các cuộc hành quân càn quét. Chiến lược xây dựng căn cứ giữa vùng đầm lầy kết hợp với lối đánh linh hoạt đã trở thành một trong những nét đặc sắc của phong trào kháng chiến Nam Bộ thời kỳ đầu.
Trong các năm 1863–1866, thực dân Pháp liên tục mở nhiều cuộc hành quân quy mô lớn nhằm tiêu diệt căn cứ Đồng Tháp Mười. Tuy nhiên, dưới sự chỉ huy của Võ Duy Dương, nghĩa quân nhiều lần phá vỡ vòng vây, bảo toàn lực lượng và tiếp tục hoạt động. Mặc dù gặp nhiều khó khăn về lương thực, vũ khí và điều kiện sinh hoạt, nghĩa quân vẫn kiên trì bám trụ, góp phần làm chậm quá trình bình định của quân Pháp tại khu vực Định Tường và miền Tây Nam Kỳ. Những hoạt động quân sự của ông đã cổ vũ mạnh mẽ phong trào yêu nước, tạo động lực cho nhiều cuộc khởi nghĩa tiếp theo.
Năm 1866, trong điều kiện dịch bệnh và thiếu thốn kéo dài tại căn cứ Đồng Tháp Mười, Võ Duy Dương qua đời. Sự ra đi của ông là một tổn thất lớn đối với phong trào kháng chiến, nhưng tinh thần chiến đấu và phương thức tổ chức lực lượng của ông vẫn được các nghĩa quân tiếp nối trong nhiều năm sau đó. Hình ảnh Thiên Hộ Dương đã trở thành biểu tượng của lòng yêu nước, ý chí quật cường và nghệ thuật chiến tranh nhân dân ở vùng sông nước Nam Bộ.
Ngày nay, Khu di tích Gò Tháp là nơi tưởng niệm Thiên Hộ Võ Duy Dương và các nghĩa quân đã chiến đấu anh dũng chống thực dân Pháp. Đối với Tiền Giang, tuy căn cứ chính của ông đặt tại Đồng Tháp Mười, nhưng các hoạt động phối hợp chiến đấu với nghĩa quân Định Tường, Gò Công và Mỹ Tho đã góp phần quan trọng vào lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm của địa phương. Cuộc đời và sự nghiệp của Võ Duy Dương là minh chứng sinh động cho tinh thần yêu nước, sự đoàn kết và ý chí kiên cường của nhân dân Nam Bộ trong thời kỳ đầu kháng chiến chống thực dân Pháp.
