Anh hùng dân tộc - Thượng tướng Quận công Trần Văn Năng

Vàm rạch Đốc Vàng ở phía tả ngạn sông Tiền (nay thuộc xã Thanh Bình, tỉnh Đồng Tháp), chia thành hai nhánh là rạch Đốc Vàng Thượng và Đốc Vàng Hạ, đưa nước ngọt sông Tiền vào vùng Đồng Tháp Mười. Tại vàm rạch Đốc Vàng thời nhà Nguyễn đặt thủ sở Hùng Ngự trông coi việc gìn giữ biên giới Việt Nam và Cao Miên.

Ở vàm rạch Đốc Vàng tọa lạc một ngôi đền thờ Thượng tướng Quận công Trần Văn Năng, mà dân gian quen gọi là Dinh Ông Đốc Vàng. Dinh Ông xây tường gạch, lợp ngói, cao ba nóc, phía trước là võ ca, phía trong là chánh điện, trên bàn thờ có biển thờ “Trần Ngọc Thượng tướng Quận công”. Theo các nhà nghiên cứu sử học, chữ Ngọc là mỹ tự dùng tránh tên húy của ông Trần Văn Năng.

Ảnh: Đền thờ Thượng tướng Quận công Trần Văn Năng tại ấp Nam, xã Thanh Bình, tỉnh Đồng Tháp

Ông Trần Văn Năng, sinh năm 1763, là người huyện Vĩnh Xương, phủ Diên Khánh (nay thuộc tỉnh Khánh Hòa). Thời trẻ ông có sức khỏe mạnh, giỏi võ nghệ, tòng quân năm 1777. Ông được bổ nhiệm làm đội trưởng rồi thăng lên Thuộc nội cai đội, theo Lê Văn Duyệt lập nhiều chiến công, được thăng Vệ 23 úy. Sau ông theo Nguyễn Văn Thành, có công đánh dẹp giặc nên được thăng Phó Đô Thống chế, Hậu doanh Thần sách, rồi được giao cai quản 5 doanh quân Thần sách (là quân tín nhiệm nhứt của triều Nguyễn, vì thuộc địa bàn cũ của các chúa Nguyễn ở vùng Thanh Hóa, Nghệ Tĩnh), được thăng Đô Thống chế. Ông lại được giao mộ tập lính Bảo Thành (như một đội quân cơ động để sẵn sàng tác chiến).

Năm 1812, ông làm Phó tướng quân Chấn vũ. Nghe tin quân Xiêm (Thái Lan ngày nay) xâm lấn đất Cao Miên (Campuchia ngày nay), khiến vua Cao Miên là Nặc Chân phải bỏ chạy qua đất Gia Định của chúa Nguyễn, ông đem quân đến Tân Châu (tức Tân Châu đạo) phòng thủ nghiêm ngặt chặn địch. Quân Xiêm sợ không dám xâm hại biên giới nước ta. Năm 1813, ông theo Tổng trấn Lê Văn Duyệt đưa Nặc Chân về nước. Triều đình triệu ông về kinh cho kiêm lí 5 doanh Thần sách. Sau đó, lần lượt giao ông coi trấn thủ Nghệ An (1818); quyền Chưởng tiền quân Ấn vụ kiêm lĩnh Thị vệ đại thần (1820), trông coi việc dựng cung Từ Thọ, lãnh kiểm duyệt quân đội, sung chức Phù liễn sứ. Vua Minh Mạng đi tuần miền Bắc, Trần Văn Năng được sung chức Tùng giá đại thần. Năm 1825, sửa lại Thái Miếu, ông được sung chức Đổng lý đại thần, rồi bổ vào Nam làm Phó Tổng trấn Gia Định thành. Sau đó, ông được triệu về kinh làm Thự Tiền đô Thống chế, coi danh sách các tập ấm anh danh. Năm 1826, ông được thăng Trưởng doanh, kiêm quyền Lĩnh Thương bạc, coi binh Giáo dưỡng. Năm 1828, ông quản Tào Chính, rồi quyền lãnh ấn triện của Tướng quân Thống chế. Năm 1832, ông thăng Thự Tiền quân Đô thống phủ Chưởng sự. Năm 1833, vua cho rằng lúc buổi đầu trung hưng, Trần Văn Năng lập được nhiều quân công, có nhiều công tốt rõ rệt nên tấn phong làm Lương Tài Hầu.

Ảnh: Tượng đài Thượng tướng Quận công Trần Văn Năng

Khi Lê Văn Khôi khởi biến, nổi dậy chiếm cứ Gia Định thành, vua lấy Trần Văn Năng sung chức Bình khấu tướng quân đi dẹp nội loạn. Trần Văn Năng đem thuyền cùng Tống Phước Lương, Phạm Hữu Tâm phá được giặc ở đồn Giao Khẩu, bắt được tướng Trần Văn Đề. Thừa thắng, Trần Văn Năng xua quân đánh chiếm xưởng thuyền, kho tàng và vây thành Gia Định.

Lợi dụng việc Lê Văn Khôi xin cầu viện, vua Xiêm liền đưa quân chiếm Cao Miên và Hà Tiên, Châu Đốc. Vừa cho quân vây hãm thành Gia Định, Trần Văn Năng cùng Trương Minh Giảng, Nguyễn Xuân quản lĩnh binh thuyền ngăn chặn giặc Xiêm. Quân Xiêm xuôi dòng sông Tiền xuống tới Vàm Nao (cửa Thuận). Trương Minh Giảng và 24 Nguyễn Xuân chặn địch, xáp chiến dữ dội tại đây, chặt đầu tướng Xiêm là Phi Nhã Khổ Lạc, đánh lui quân Xiêm. Chúng chạy về Châu Đốc. Quân ta thừa thắng rượt nà. Hai bên đánh nhau suốt cả ngày tại Châu Đốc. Trần Văn Năng đích thân mang cờ quân lệnh ra, đốc thúc tướng sĩ, khí thế hừng hực, đuổi giặc ra khỏi nước. Trần Văn Năng liền đem quân giải phóng Hà Tiên, rồi chỉnh binh thuyền tiến thẳng lên Nam Vang, đuổi giặc Xiêm ra khỏi Cao Miên.

Tuổi đã cao lại phải xông pha chiến trận gian nan, ác liệt, nên vào năm 1835, sau khi giải phóng Nam Vang, Bình khấu tướng quân Trần Văn Năng lâm bệnh, giao binh quyền lại cho Trương Minh Giảng, rồi cùng một bộ phận nhỏ binh sĩ xuôi thuyền về nước, khi về đến Bến Siêu (cù lao Tây, phía trên cửa sông Vàm Nao, nay thuộc xã Tân Long, tỉnh Đồng Tháp), bệnh tình ông ngày càng nặng và qua đời ở tuổi 72, năm 1835 (Minh Mạng thứ 16).

Binh sĩ tiếp tục đưa ông về đến vàm rạch Đốc Vàng, tại đây Người chỉ huy sở Hùng Ngự đưa thần xác “Bình khấu tướng quân”, nhập áo quan và tạm quàn thi hài ông. Sau đó, đưa quan tài ông theo đường sông về Gia Định, đến Bình Thuận, theo đường bộ đưa về Huế làm lễ an táng trọng thể. Vua Minh Mạng xuống chiếu truy tặng ông là Thái Phó, tấn phong làm Tân Thành Quận Công, cho tên thụy là Trung Dũng và gia thưởng nhiều gấm lụa. Vua còn làm thơ khen tặng, cử Hoàng tử Thọ Xuân đến viếng lễ tang, ban chức tước cho hai con trai ông là Văn Thọ và Văn Liên. Mộ ông bà Trần Văn Năng hiện nằm ở triền núi Hoàng Long, thuộc thôn Thượng II, xã Thượng Xuân, thành phố Huế.

Tại vàm rạch Đốc Vàng, nơi tẩn liệm và tạm quàn thi hài ông, các quan chức, bô lão và nhân dân lập miếu thờ ông, tưởng niệm công đức một vị công thần nhà Nguyễn, là người góp nhiều công lớn trong việc mở mang bờ cõi phương Nam của Tổ quốc, có công đuổi giặc xâm lược, trong đó có trận chiến vang dội ở Vàm Nao, sông Tiền.

Trải qua bao thăng trầm, ngôi miếu thờ ông bị tàn phế. Cách nay hơn 100 năm, nhân dân trong vùng phát hiện ngôi miếu đổ nát, bên trong có bài vị “Trần Ngọc Thượng tướng Quận công”. Hỏi những vị cao tuổi mới rõ là miếu thờ người có công đánh đuổi giặc Xiêm ở Vàm Nao ngày trước, bà con hùn nhau xây cất lại ngôi đền thờ và gọi là Dinh Ông Đốc Vàng (Dinh ông ở vàm rạch Đốc Vàng). Qua nhiều lần trùng tu, Dinh Ông ngày càng to lớn, rộng rãi, khang trang.

Trong dân gian kể lại chuyện rằng, cách đây hơn 70 năm, Dinh Ông nằm gần bờ sông Tiền, cửa chính quay về hướng Đông Nam, cứ mỗi mùa nước ngập, nước chảy xiết 25 làm xoáy lở bờ sông lấn vô hàng chục thước. Chức việc và bô lão trong làng huy động bà con chung sức xây bậc thạch (kè đá) bên phải Dinh Ông. Nhưng những năm sau, đất cứ lở tiếp tới bậc thềm. Sóng vỗ đong đưa hàng cột của Dinh. Các bô lão không yên tâm, nghĩ đến việc di dời đưa Dinh Ông vào sâu trong đất liền. Xin keo mấy lần “ông đều không cho”. Từ đó về sau, đất bờ sông không còn lở nữa, mà hằng năm bồi dần ra. Cho đến nay, bờ sông Tiền cách Dinh Ông xa cả hai ngàn thước.

Ngày 19/01/2004, Bộ Văn hóa Thông tin cấp bằng công nhận Đền thờ Thượng tướng Quận công Trần Văn Năng là di tích lịch sử cấp Quốc gia. Việc công nhận này khẳng định giá trị lịch sử to lớn của danh tướng Trần Văn Năng đối với công cuộc bảo vệ bờ cõi phía Nam của Tổ quốc và tôn vinh nét đẹp văn hóa tâm linh của nhân dân vùng Đốc Vàng. Đảng bộ và chính quyền xã Tân Thạnh, huyện Thanh Bình, tỉnh Đồng Tháp (nay là xã Thanh Bình, tỉnh Đồng Tháp) có phương án trùng tu, tôn tạo ngôi đền, bắc cầu, mở đường bộ trải nhựa đến Dinh Ông để nhân dân các nơi thuận tiện về viếng Dinh Ông, và xây dựng phần đất bồi phía ngoài Dinh Ông thành vườn cây ăn trái, nuôi tôm cá theo công nghiệp, thu hút khách du lịch dến tham quan.

Ảnh: Bằng xếp hạng di tích quốc gia - Đền thờ Thượng tướng Quận công Trần Văn Năng

Hằng năm, vào các ngày 14, 15 và 16 tháng hai âm lịch là lễ giỗ Thượng tướng Quận công Trần Văn Năng, đây là lễ hội mang ý nghĩa đặc sắc của vùng Nam Bộ. Lễ hội để nhớ ơn công lao ông trong việc đánh đuổi giặc Xiêm, bảo vệ đất nước. Mỗi kỳ lễ hội về, thu hút nhân dân trong, ngoài tỉnh tập trung về đây tham dự lễ hội, cầu cho quốc thái dân an, mùa màng bội thu, mưa thuận, gió hòa; bản thân, gia đình, xã hội có cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Dinh Ông và dãy vườn cồn cây trái, sông nước hiền hòa trở thành điểm du lịch tìm hiểu lịch sử và hoạt động sinh thái hấp dẫn ngày càng đông khách.

Ảnh: Một số hoạt động được tổ chức tại Lễ giỗ lần thứ 189 Thượng tướng Quận công Trần Văn Năng năm 2025