Anh hùng Hoàng Thủy Nguyên - Hành trình trở thành “Anh hùng Lao động”

Lịch sử xây dựng, đổi mới và kiến thiết đất nước không chỉ ghi dấu những người lính cầm súng nơi tiền tuyến, mà còn vinh danh cả những nhà khoa học thầm lặng cống hiến trí tuệ để dựng xây hàng rào y tế dự phòng, bảo vệ giống nòi. Trong cuộc chiến cam go bảo vệ sức khỏe nhân dân đó, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Hoàng Thủy Nguyên là một tượng đài lớn. Với vai trò là người đặt viên gạch đầu tiên cho ngành tự chủ sản xuất vaccine tại Việt Nam, ông đã được Đảng và Nhà nước ghi nhận bằng hai phần thưởng cao quý vào năm 2000: Danh hiệu Anh hùng Lao động và Giải thưởng Hồ Chí Minh.

Giáo sư Hoàng Thủy Nguyên sinh ngày 18 tháng 3 năm 1929 tại làng Đông Ngạc, huyện Từ Liêm (nay là phường Đông Ngạc, quận Bắc Từ Liêm), Hà Nội - vùng đất giàu truyền thống hiếu học và khoa bảng. Sinh ra trong một gia đình trí thức nổi tiếng với lòng yêu nước, có cha là Giáo sư Hoàng Tích Trí (nguyên Bộ trưởng Bộ Y tế Việt Nam), ông đã sớm hun đúc tinh thần phụng sự Tổ quốc. Vài năm sau ngày Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, ông theo học tại Trường Đại học Y Hà Nội. Giai đoạn từ năm 1949 đến năm 1954, người chiến sĩ - bác sĩ trẻ đã xông pha ngoài mặt trận, phục vụ trong nhiều chiến dịch khốc liệt, đỉnh cao là Chiến dịch Điện Biên Phủ. Ngay tại chiến trường lửa đạn, ông đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ lập phòng thí nghiệm vi sinh vật - hóa học để bảo vệ sức khỏe cho bộ đội, trực tiếp phục vụ cho công tác chiến đấu của quân dân ta.

Trở về sau chiến thắng, tốt nghiệp bác sĩ y khoa vào năm 1955, ông về công tác tại Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương. Với tư duy nhạy bén và khát vọng lớn, ông tiếp tục sang thực tập tại Cộng hòa Dân chủ Đức, lần lượt lấy bằng Tiến sĩ (năm 1958) và Tiến sĩ khoa học (năm 1962). Về nước, trước tình hình dịch bại liệt ở trẻ em bùng phát dữ dội tại miền Bắc với tỷ lệ tử vong lên tới 13%, ông đã dũng cảm nhận trọng trách đi tiên phong nghiên cứu. Được cử sang Liên Xô tiếp nhận chuyển giao công nghệ sản xuất vaccine bại liệt dạng uống (Sabin) vào năm 1960, ông đã vượt qua muôn vàn thiếu thốn về cơ sở vật chất, thậm chí lập cả khu nuôi khỉ Vàng ở đảo Rều (Quảng Ninh) để lấy tế bào thận khỉ làm môi trường nuôi cấy. Giữa những hoài nghi ban đầu về độ an toàn của vaccine nội địa, Giáo sư Hoàng Thủy Nguyên đã cùng Bộ trưởng Phạm Ngọc Thạch dũng cảm mỗi người uống thử nghiệm ngay một trăm liều vaccine tại một hội nghị lớn, chứng minh tính an toàn tuyệt đối trước khi triển khai rộng rãi, góp phần bảo vệ hàng triệu trẻ em và giúp Việt Nam chính thức thanh toán hoàn toàn bệnh bại liệt vào năm 2000.

Sự hy sinh quên mình và những công trình khoa học vĩ đại của Giáo sư Hoàng Thủy Nguyên đã mang về cho ông nhiều danh hiệu và phần thưởng cao quý cấp Quốc gia. Trong suốt sự nghiệp kéo dài nhiều thập kỷ, đặc biệt là giai đoạn giữ chức Viện trưởng Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương (1974 - 1994), ông cùng các cộng sự đã thực hiện tổng cộng 128 công trình khoa học, cho ra đời nhiều loại vaccine dùng trong chương trình tiêm chủng mở rộng quốc gia như vaccine phòng bệnh bại liệt, viêm não Nhật Bản, viêm gan B, và sau này là nghiên cứu căn nguyên dịch SARS, dịch cúm gia cầm H5N1. Ghi nhận những đóng góp to lớn đó, năm 2000, ông vinh dự được Đảng và Nhà nước trao tặng danh hiệu cao quý Anh hùng Lao động cùng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học Y - Dược. Ngoài ra, ông còn được trao tặng danh hiệu Thầy thuốc Nhân dân, Huân chương Độc lập hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến hạng Nhất, Giải thưởng Trần Đại Nghĩa (năm 2016) cùng nhiều huân, huy chương cao quý khác.

Ngày 20 tháng 7 năm 2018, Giáo sư Hoàng Thủy Nguyên qua đời, hưởng thọ 89 tuổi, để lại niềm tiếc thương vô hạn cho nền y học nước nhà. Suốt cuộc đời mình, ở bất kỳ cương vị nào, từ một bác sĩ chiến trường cho đến Chủ tịch Hội đồng Chính sách Khoa học và Công nghệ Nhà nước, ông luôn giữ vững kỷ luật thép, tư duy nhạy bén và tinh thần tự lực cánh sinh phi thường. Câu chuyện về Anh hùng Hoàng Thủy Nguyên, người dùng chính cơ thể mình để thử nghiệm vaccine, biến những phòng thí nghiệm thô sơ thành cái nôi của ngành Virus học Việt Nam - mãi mãi là niềm tự hào sâu sắc của thủ đô Hà Nội. Tên tuổi của ông là ngọn đuốc sáng ngời của ngành y tế dự phòng, truyền ngọn lửa đam mê nghiên cứu và khát vọng sáng tạo cho toàn thể các thế hệ thầy thuốc cũng như thế hệ trẻ Việt Nam hôm nay vững bước trên con đường xây dựng và phát triển đất nước.