ANH HÙNG LAO ĐỘNG, GIÁO SƯ TRẦN ĐẠI NGHĨA – VỊ "ÔNG PHÁP SƯ" VŨ KHÍ VÀ CÂY ĐẠI THỤ CỦA NỀN KHOA HỌC QUÂN SỰ VIỆT NAM
Trong những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp gian khổ, khi quân dân ta bước vào trận chiến với vũ khí thô sơ chống lại kẻ thù tối tân, sự xuất hiện của một nhà khoa học tài ba từ bỏ cuộc sống vương giả ở trời Âu để trở về chiến khu theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc đã tạo nên một huyền thoại. Nhắc đến Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa là nhắc đến người "cha đẻ" của ngành công nghiệp quốc phòng Việt Nam, thiên tài kỹ thuật đã chế tạo ra những vũ khí uy lực khiến kẻ thù khiếp vía, đặt nền móng vững chắc cho nền khoa học kỹ thuật nước nhà.
Từ chàng kỹ sư tài năng ở phương Tây đến quyết định rẽ sóng theo Bác Hồ
Giáo sư Trần Đại Nghĩa (tên thật là Phạm Quang Lễ) sinh ngày 2 tháng 13 năm 1913 tại xã An Bình, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Mồ côi cha từ nhỏ, bằng nghị lực phi thường và trí thông minh xuất chúng, ông vừa học vừa làm, đỗ đạt cao rồi sang Pháp du học vào năm 1935.
Tại Pháp, ông theo học cùng lúc nhiều trường đại học lớn về hàng không, điện khí, toán học, cầu đường và cơ khí, tốt nghiệp với hàng loạt văn bằng kỹ sư danh giá. Không dừng lại ở đó, ông tiếp tục sang Đức làm việc trong các viện nghiên cứu khoa học hàng đầu lúc bấy giờ, sở hữu mức lương cao ngất ngưởng và một tương lai danh vọng rộng mở ở trời Âu.
Thế nhưng, trong sâu thẳm trái tim người con xứ Nam Bộ ấy, nỗi đau nước mất nhà tan chưa từng nguôi ngoai. Năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang thăm Pháp và kêu gọi kiều bào về nước phục vụ kháng chiến, kỹ sư Phạm Quang Lễ đã từ bỏ tất cả vinh hoa phú quý, khăn gói theo Bác Hồ về nước. Chính Bác Hồ là người đã đặt cho ông cái tên mới mang đầy ý gửi gắm: Trần Đại Nghĩa.
2. Phù thủy vũ khí chiến khu và những phát minh chấn động chiến trường
Trở về chiến khu Việt Bắc thiếu thốn trăm bề, với trọng trách Cục trưởng Cục Quân giới, Giáo sư Trần Đại Nghĩa đối mặt với bài toán hóc búa: Làm thế nào để chế tạo vũ khí đánh giặc khi trong tay không có nhà máy, không có nguyên liệu, máy móc?
Bằng trí tuệ siêu việt và tinh thần sáng tạo không mệt mỏi, ông đã nghiên cứu, mày mò và chế tạo thành công những loại vũ khí có uy lực khủng khiếp, làm thay đổi cục diện chiến trường:
Súng bazooka (súng chống tăng): Loại vũ khí uy lực mạnh lần đầu tiên xuất hiện tại chiến trường Đông Dương, có thể bắn thủng xe tăng và xe bọc thép của thực dân Pháp, được quân đội Pháp kinh hoàng gọi là "cây gậy ma thuật".
Súng không giật (SKZ) và đạn bay: Những phát minh mang tính bước ngoặt giúp bộ đội ta phá hủy các cứ điểm kiên cố, đồn bốt giặc từ xa.
Nghiên cứu thuốc nổ, mìn bay: Đóng góp to lớn vào việc bảo đảm hậu cần kỹ thuật cho các chiến dịch lớn.
Kẻ thù từng không hiểu vì sao một chiến khu rừng núi nghèo nàn lại có thể sản xuất ra những thứ vũ khí hiện đại đến vậy. Tên tuổi của ông gắn liền với sự kinh ngạc của người Pháp và sự thán phục tột cùng của quân dân ta.
3. Người thầy vĩ đại và di sản rực rỡ cho khoa học nước nhà
Không chỉ là nhà khoa học quân sự lỗi lạc, sau hòa bình, Giáo sư Trần Đại Nghĩa tiếp tục cống hiến trọn đời cho công cuộc xây dựng đất nước. Ông đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng như Chủ nhiệm Tổng cục Khoa học và Kỹ thuật, Thứ trưởng Bộ Công thương, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, người đặt những viên gạch hồng đầu tiên cho ngành hàng không, vũ trụ và công nghiệp nặng nước nhà.
Với những cống hiến vĩ đại, năm 1948, ông được phong hàm Thiếu tướng trong đợt phong quân hàm đầu tiên (dù ông luôn khiêm tốn nhận mình chỉ là nhà khoa học phục vụ quân đội). Năm 1952, ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động (cùng đợt với Anh hùng Ngô Gia Khảm và Hoàng Hanh). Ông cũng là Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô và được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I.
