ANH HÙNG LAO ĐỘNG, GIÁO SƯ TỪ GIẤY- NHÀ KHOA HỌC HÀNG ĐẦU VỀ DINH DƯỠNG

Với hơn nửa thế kỷ miệt mài nghiên cứu, ông đã dành trọn tâm huyết để cải thiện bữa ăn, nâng cao sức khỏe Nhân dân, đặc biệt là bà mẹ và trẻ em. Những đóng góp của ông không chỉ đặt nền móng cho sự hình thành, phát triển của ngành dinh dưỡng Việt Nam mà còn để lại nhiều mô hình thiết thực, gắn liền với đời sống của hàng triệu gia đình.

Sinh năm 1921 tại làng Khê Hồi, xã Hà Hồi, huyện Thường Tín, phủ Hà Đông, nay thuộc thành phố Hà Nội, Từ Giấy lớn lên trong một gia đình nghèo. Dù tuổi thơ trải qua nhiều khó khăn, ông vẫn ham học, thông minh và giàu nghị lực. Năm 15 tuổi, ông đỗ đầu kỳ thi luận Quốc văn toàn tỉnh Hà Đông. Năm 1943, ông tốt nghiệp tú tài xuất sắc tại Trường Bưởi, Hà Nội, rồi thi đỗ vào Trường Đại học Y – Dược Hà Nội, một cơ sở đào tạo có yêu cầu tuyển chọn và sàng lọc nghiêm ngặt thời bấy giờ.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, đất nước bước vào giai đoạn đầy biến động. Ông tạm gác việc học để tham gia quân đội, đảm nhiệm công tác y sĩ phẫu thuật tại mặt trận Nha Trang – Khánh Hòa. Những năm tháng trực tiếp chăm sóc thương binh, chứng kiến những khó khăn, thiếu thốn của bộ đội và Nhân dân đã giúp ông nhận thức sâu sắc rằng bảo vệ sức khỏe không chỉ là chữa bệnh, mà còn phải chủ động phòng bệnh, cải thiện vệ sinh và bảo đảm dinh dưỡng.

Tháng 6/1946, ông được quân đội giao nhiệm vụ xuất bản báo Vui Sống, nhằm tuyên truyền, phổ biến kiến thức về vệ sinh, phòng bệnh và ăn uống hợp lý cho bộ đội, Nhân dân. Đây là một trong những tờ báo ra đời sớm của nước Việt Nam mới, đồng thời là ấn phẩm chuyên về sức khỏe có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh đất nước còn nhiều thiếu thốn. Trong giai đoạn 1946–1952, báo Vui Sống đã góp phần đưa kiến thức y tế, vệ sinh đến gần hơn với đồng bào và chiến sĩ, đặt những viên gạch đầu tiên cho sự nghiệp truyền thông giáo dục sức khỏe mà ông theo đuổi suốt đời.

Từ năm 1952, Từ Giấy giữ chức Trưởng phòng Phòng bệnh thuộc Cục Quân y, trực tiếp phụ trách công tác vệ sinh, phòng dịch tại mặt trận Điện Biên Phủ. Sau đó, ông được cử đi tu nghiệp tại Liên Xô để nâng cao chuyên môn.

Giai đoạn 1961–1966, ông làm Chủ nhiệm Khoa Vệ sinh của Đại học Quân y, nay là Học viện Quân y. Năm 1967, ông giữ chức Cục phó Cục Quân nhu, tham gia xây dựng Viện Nghiên cứu Ăn mặc Quân đội và đảm nhiệm cương vị Viện trưởng cho đến khi chuyển ngành năm 1980.

Trong suốt thời gian công tác, ông đặc biệt quan tâm đến vấn đề ăn uống, dinh dưỡng và bảo đảm hậu cần cho bộ đội. Trong điều kiện chiến tranh kéo dài, nguồn lương thực, thực phẩm khan hiếm, việc bảo đảm những bữa ăn đủ chất cho người lính là nhiệm vụ hết sức khó khăn. Ông cùng đồng đội nghiên cứu, đề xuất nhiều sáng kiến phục vụ đời sống và chiến đấu, tiêu biểu như mô hình “Gạo 4 túi”, tận dụng rau rừng làm thực phẩm, xây dựng trạm chế biến thực phẩm tại chiến trường và phát triển các loại lương khô N70, N71.

Những sáng kiến ấy thể hiện cách tiếp cận khoa học gắn với thực tiễn: nghiên cứu phải giải quyết được vấn đề cụ thể, phù hợp với điều kiện của đất nước và đáp ứng nhu cầu của con người. Từ việc bảo đảm bữa ăn cho bộ đội trong chiến tranh, ông từng bước mở rộng mối quan tâm đến bài toán dinh dưỡng của toàn xã hội, nhất là trong giai đoạn đất nước gặp nhiều khó khăn về kinh tế và lương thực sau năm 1975.

Người đặt nền móng cho Viện Dinh dưỡng quốc gia

Sau chiến tranh, tình trạng thiếu dinh dưỡng tiếp tục ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe người dân, đặc biệt là trẻ em và phụ nữ mang thai, nuôi con nhỏ. Nhận thức được tầm quan trọng của chất lượng bữa ăn đối với sự phát triển con người và đất nước, Giáo sư Từ Giấy đã dành nhiều tâm huyết nghiên cứu các giải pháp cải thiện dinh dưỡng ở quy mô cộng đồng.

Ông làm chủ nhiệm Chương trình cải tiến bữa ăn, một trong những chương trình nghiên cứu trọng điểm của Nhà nước sau năm 1975. Chương trình được triển khai thí điểm tại khu gang thép Thái Nguyên, với sự tham gia của khoảng 16.000 công nhân và 30.000 người trong các gia đình. Các hoạt động tập trung vào phát triển nguồn thực phẩm tại hộ gia đình, nhà máy và doanh nghiệp; xây dựng cơ sở chế biến thực phẩm; cải tiến bếp ăn tập thể; tiết kiệm chất đốt và nâng cao kiến thức dinh dưỡng cho người dân.

Sau quá trình triển khai, những kết quả thực tiễn góp phần khẳng định vai trò của dinh dưỡng đối với sức khỏe cộng đồng. Ngày 13/6/1980, Thủ tướng Chính phủ quyết định thành lập Viện Dinh dưỡng quốc gia, mở ra một giai đoạn phát triển mới cho khoa học dinh dưỡng tại Việt Nam. Ở tuổi 59, Giáo sư Từ Giấy được giao trọng trách Viện trưởng sáng lập, cùng các cộng sự xây dựng cơ sở vật chất, đội ngũ chuyên môn và định hướng nghiên cứu cho một lĩnh vực còn non trẻ.

Trên cương vị này, ông tiếp tục chủ trì các chương trình nghiên cứu cấp Nhà nước, trong đó có các chương trình 64D và 64-02, nhằm xây dựng cơ sở khoa học cho những chính sách và giải pháp can thiệp dinh dưỡng. Các kết quả nghiên cứu góp phần thuyết phục Chương trình Lương thực Thế giới hỗ trợ nguồn lực quốc tế cho những đối tượng dễ bị tổn thương tại Việt Nam, đặc biệt là bà mẹ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ em suy dinh dưỡng. Trong bối cảnh đất nước còn nhiều khó khăn, nguồn hỗ trợ này có ý nghĩa thiết thực đối với việc cải thiện dinh dưỡng và chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Mô hình Vườn – Ao – Chuồng: Khoa học bắt nguồn từ đời sống

Một trong những dấu ấn nổi bật của Giáo sư Từ Giấy là việc đề xuất, phát triển và phổ biến mô hình Vườn – Ao – Chuồng (VAC). Xuất phát từ thực tế đời sống nông thôn Việt Nam, ông nhận thấy rằng muốn cải thiện dinh dưỡng bền vững thì mỗi gia đình cần chủ động tạo ra nguồn thực phẩm đa dạng, an toàn và phù hợp với điều kiện kinh tế của mình.

Mô hình VAC kết hợp trồng trọt, nuôi thủy sản và chăn nuôi trong cùng một hệ sinh thái hộ gia đình, tận dụng nguồn lực sẵn có để tạo ra nhiều loại thực phẩm, cải thiện bữa ăn và tăng thu nhập. Không chỉ có ý nghĩa về kinh tế, mô hình còn góp phần tận dụng phụ phẩm, cải thiện môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống ở nông thôn.

Với chi phí đầu tư phù hợp, VAC đã trở thành một cách làm thiết thực giúp nhiều gia đình chủ động hơn trong bảo đảm nguồn thực phẩm, từng bước cải thiện dinh dưỡng và ổn định đời sống. Giá trị của mô hình nằm ở chỗ đưa kiến thức khoa học đến gần người dân, biến những nguyên lý về dinh dưỡng và sử dụng tài nguyên thành hoạt động cụ thể trong từng gia đình.

Đối với Giáo sư Từ Giấy, khoa học không nên chỉ dừng lại ở phòng thí nghiệm hay những công trình nghiên cứu, mà phải đi vào cuộc sống, giúp người dân ăn uống tốt hơn, khỏe mạnh hơn và có điều kiện phát triển kinh tế. Tư tưởng ấy đã làm nên dấu ấn riêng trong sự nghiệp khoa học của ông.

Không chỉ là nhà nghiên cứu, Giáo sư Từ Giấy còn có đóng góp quan trọng trong việc hoạch định định hướng phát triển dinh dưỡng ở Việt Nam. Ngày 16/9/1995, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Kế hoạch Hành động Quốc gia về dinh dưỡng, đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc hình thành khuôn khổ chính sách dinh dưỡng ở nước ta.

Tiếp đó, bảng nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị cho người Việt Nam được Bộ Y tế phê duyệt ngày 19/9/1996; các khuyến nghị về dinh dưỡng hợp lý cũng được xây dựng nhằm hướng dẫn người dân lựa chọn thực phẩm và tổ chức bữa ăn phù hợp. Những định hướng này tạo cơ sở cho các hoạt động cải thiện chất lượng bữa ăn, giảm suy dinh dưỡng ở trẻ em, phòng chống thiếu vi chất dinh dưỡng, đồng thời từng bước ứng phó với tình trạng thừa cân, béo phì và các bệnh liên quan đến dinh dưỡng.

Năm 1990, ông là chủ nhiệm đầu tiên của Bộ môn Dinh dưỡng và An toàn thực phẩm tại Trường Đại học Y Hà Nội. Ông tham gia đào tạo bác sĩ, cán bộ chuyên môn và học viên sau đại học, góp phần hình thành đội ngũ nhân lực cho lĩnh vực dinh dưỡng và thực phẩm tại Việt Nam. Với ông, phát triển khoa học không chỉ là tạo ra tri thức mới mà còn phải đào tạo những thế hệ kế tiếp đủ năng lực tiếp tục nghiên cứu, ứng dụng và phục vụ cộng đồng.

Những đóng góp của Giáo sư Từ Giấy được Đảng và Nhà nước ghi nhận bằng nhiều danh hiệu, phần thưởng cao quý, trong đó có danh hiệu Thầy thuốc Nhân dân, Anh hùng Lao động, Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ, Huân chương Độc lập hạng Nhì và Huy hiệu 60 năm tuổi Đảng.

Ông cũng được giới khoa học trong nước và quốc tế đánh giá cao bởi tinh thần làm việc tận tụy, tư duy thực tiễn và sự kiên trì theo đuổi mục tiêu cải thiện dinh dưỡng cho người Việt Nam. Những nghiên cứu về cải tiến bữa ăn, bảo đảm dinh dưỡng cho bộ đội, mô hình VAC và chiến lược dinh dưỡng quốc gia đã góp phần định hình một lĩnh vực khoa học có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống của cộng đồng.

Nhìn lại cuộc đời Giáo sư Từ Giấy, có thể thấy một hành trình bền bỉ từ người thầy thuốc trên chiến trường đến nhà khoa học, nhà giáo và người hoạch định chính sách dinh dưỡng. Dù ở bất kỳ cương vị nào, ông cũng hướng nghiên cứu của mình đến những nhu cầu thiết thực của con người, đặc biệt là những nhóm dân cư còn gặp nhiều khó khăn. Di sản lớn nhất mà ông để lại không chỉ là các công trình khoa học hay mô hình sản xuất, mà còn là quan niệm rằng chăm lo dinh dưỡng chính là đầu tư cho sức khỏe, trí lực và tương lai của dân tộc.