Anh hùng Lao động, Giáo sư Vũ Văn Đính – Người đặt nền móng cho ngành Hồi sức cấp cứu Việt Nam

Trong lịch sử phát triển của nền y học Việt Nam hiện đại, có những người thầy thuốc không chỉ chữa bệnh cứu người mà còn dành cả cuộc đời để xây dựng một chuyên ngành, đào tạo một thế hệ thầy thuốc và đặt nền móng cho những hệ thống y tế có sức sống lâu dài. Giáo sư, Anh hùng Lao động, Thầy thuốc Nhân dân Vũ Văn Đính là một con người như vậy. Hơn sáu thập kỷ gắn bó với Bệnh viện Bạch Mai và Trường Đại học Y Hà Nội, ông đã để lại dấu ấn đặc biệt trong sự hình thành và phát triển của chuyên ngành Hồi sức cấp cứu Việt Nam. Từ một bác sĩ trẻ bước vào nghề trong những năm đất nước còn nhiều khó khăn, ông đã trở thành một trong những chuyên gia hàng đầu, một nhà giáo tận tâm và một người thầy được nhiều thế hệ bác sĩ kính trọng.

Giáo sư Vũ Văn Đính sinh năm 1933 tại Hải Dương. Năm 1959, sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Y khoa Hà Nội, ông lựa chọn Bệnh viện Bạch Mai làm nơi gắn bó sự nghiệp. Đó là thời điểm y học Việt Nam đang đứng trước rất nhiều thử thách. Cơ sở vật chất còn thiếu thốn, trang thiết bị hiện đại chưa nhiều, đội ngũ chuyên sâu về hồi sức cấp cứu còn rất mỏng. Những trường hợp bệnh nhân nguy kịch khi ấy phần lớn phụ thuộc vào kinh nghiệm và sự ứng biến của từng người thầy thuốc. Chính trong hoàn cảnh đó, Vũ Văn Đính đã nhìn thấy một nhu cầu cấp thiết: Việt Nam cần xây dựng một chuyên ngành hồi sức cấp cứu có tổ chức, có phương pháp, có đội ngũ chuyên môn và có hệ thống đào tạo bài bản.

Năm 1961, Tổ Cấp cứu A9 được hình thành trong Khoa Nội Bệnh viện Bạch Mai. Đây là nơi Vũ Văn Đính bắt đầu gắn bó sâu sắc với công việc cấp cứu và hồi sức. Công việc ở một đơn vị như A9 không giống với điều trị thông thường. Người bệnh được đưa đến đây thường đang ở tình trạng rất nặng, có thể diễn biến xấu bất cứ lúc nào. Người thầy thuốc phải đưa ra quyết định nhanh chóng, chính xác và phải theo dõi người bệnh liên tục. Một phút chậm trễ đôi khi có thể làm thay đổi hoàn toàn cơ hội sống của một con người.

Chính môi trường ấy đã rèn luyện nên bản lĩnh nghề nghiệp của Vũ Văn Đính. Ông không chỉ quan tâm đến việc xử trí từng ca bệnh mà còn suy nghĩ về cách tổ chức cả một hệ thống để những bệnh nhân nguy kịch có thể được tiếp cận với phương pháp điều trị tốt nhất. Đó là sự khác biệt giữa một bác sĩ giỏi và một người có tầm nhìn xây dựng chuyên ngành.

Những năm tháng đầu tiên của A9 diễn ra trong điều kiện hết sức giản dị. Đơn vị ban đầu chỉ có 25 giường bệnh và 27 cán bộ. Nhưng từ nền móng nhỏ bé ấy, dưới sự đóng góp và dẫn dắt của những người thầy thuốc tiên phong, trong đó có Giáo sư Vũ Văn Đính, đơn vị từng bước phát triển thành một trung tâm chuyên sâu về hồi sức cấp cứu.

Điều đáng quý ở Vũ Văn Đính là ông không chấp nhận việc ngành y tế Việt Nam mãi phải đi sau các nước khác. Khi những kỹ thuật hồi sức hiện đại bắt đầu được ứng dụng trên thế giới, ông tìm cách tiếp cận, nghiên cứu và đưa vào thực hành phù hợp với điều kiện trong nước. Nhiều kỹ thuật tiên tiến thời đó như hô hấp nhân tạo dài ngày, sốc điện, đặt máy tạo nhịp tim, lọc màng bụng, siêu âm, nội soi phế quản, nội soi thực quản – dạ dày bằng ống soi mềm hay xây dựng labo độc chất đã từng bước được triển khai.

Đối với ngày nay, nhiều kỹ thuật ấy đã trở nên quen thuộc trong y học hiện đại. Nhưng vào thời điểm chúng được đưa vào Việt Nam, đó là những bước tiến rất đáng kể. Điều quan trọng không chỉ nằm ở việc có thêm một kỹ thuật điều trị. Quan trọng hơn là đội ngũ y tế Việt Nam bắt đầu hình thành khả năng tiếp nhận, vận hành và phát triển những phương pháp hồi sức hiện đại trong điều kiện thực tế của mình.

Vũ Văn Đính hiểu rằng muốn một kỹ thuật tồn tại lâu dài thì phải có con người biết sử dụng nó. Vì vậy, cùng với phát triển chuyên môn, ông đặc biệt chú trọng đào tạo. Ông trực tiếp tham gia xây dựng Bộ môn Hồi sức cấp cứu của Trường Đại học Y Hà Nội, biên soạn giáo trình và xây dựng chương trình đào tạo. Những kiến thức, kinh nghiệm được tích lũy trong thực tiễn điều trị được ông truyền lại cho các thế hệ sinh viên, bác sĩ và học viên sau đại học.

Trong câu chuyện về cuộc đời ông, có một hình ảnh được nhiều thế hệ đồng nghiệp và học trò nhắc đến: người thầy thuốc luôn đứng bên người bệnh trong những thời khắc khó khăn nhất.

Ở khoa hồi sức, người bệnh thường không thể tự nói lên mong muốn của mình. Có những bệnh nhân hôn mê, có những người suy hô hấp, suy tuần hoàn hoặc bị ngộ độc nặng. Người thầy thuốc phải thay họ đưa ra những quyết định quan trọng. Chính vì vậy, Vũ Văn Đính luôn đặt trách nhiệm nghề nghiệp lên hàng đầu. Với ông, mỗi bệnh nhân là một con người cần được cứu chữa chứ không đơn thuần là một ca bệnh.

Tinh thần ấy dần trở thành một phần văn hóa của A9.

Người bác sĩ làm việc tại đây phải vững chuyên môn nhưng đồng thời phải có trách nhiệm, kỷ luật và lòng nhân ái. Không thể làm hồi sức cấp cứu bằng sự hời hợt. Không thể cứu một người bệnh nguy kịch nếu người thầy thuốc không thực sự tận tâm với công việc của mình.

Một trong những dấu ấn lớn trong tư duy tổ chức của Giáo sư Vũ Văn Đính là đề xuất xây dựng hệ thống cấp cứu theo ba chức năng: khám bệnh, cấp cứu và hồi sức tích cực. Thay vì để mọi bệnh nhân nặng tập trung vào một đơn vị, các chức năng được phân định rõ hơn để người bệnh được tiếp nhận, xử trí và điều trị phù hợp. Mô hình này sau đó được nhân rộng tại nhiều bệnh viện trong cả nước và trở thành một nền tảng quan trọng của hệ thống cấp cứu bệnh viện.

Đây là một ví dụ tiêu biểu cho cách tư duy của ông. Ông không chỉ giải quyết vấn đề trước mắt mà luôn tìm cách xây dựng một mô hình có thể áp dụng rộng rãi.

Từ một khoa nhỏ tại Bệnh viện Bạch Mai, ông hướng tới một mạng lưới hồi sức cấp cứu trên phạm vi toàn quốc.

Từ việc đào tạo một nhóm bác sĩ, ông hướng tới việc xây dựng cả một thế hệ chuyên gia.

Từ việc xử trí từng ca bệnh, ông hướng tới việc xây dựng các quy trình chẩn đoán và điều trị.

Chính cách tư duy ấy đã khiến những đóng góp của ông có sức ảnh hưởng vượt ra ngoài phạm vi một bệnh viện.

Một chương đặc biệt trong sự nghiệp của Giáo sư Vũ Văn Đính gắn với lĩnh vực chống độc. Trong quá trình làm việc, ông nhận thấy Việt Nam có rất nhiều trường hợp ngộ độc và bị rắn độc cắn nhưng điều kiện điều trị còn hạn chế. Đặc biệt, vào đầu những năm 1980, nước ta chưa chủ động được nguồn huyết thanh kháng nọc rắn. Trước thực tế ấy, ông đã tìm một cách làm rất đặc biệt: thu thập rắn độc để phục vụ nghiên cứu nọc độc và phát triển hướng điều trị.

Từ đó xuất hiện câu chuyện được nhiều thế hệ gọi bằng cái tên giản dị: “nuôi rắn cứu người”.

Những con rắn độc được đưa về khu vực nghiên cứu gần Khoa A9. Mục đích không phải để phục vụ một thú chơi kỳ lạ mà để nghiên cứu nọc độc, tìm hiểu tác động của độc tố và góp phần phát triển huyết thanh kháng nọc rắn trong nước. Đây là một công việc đòi hỏi kiến thức chuyên môn, sự cẩn trọng và tinh thần trách nhiệm rất cao.

Từ những nghiên cứu đó, lĩnh vực chống độc tại Việt Nam từng bước được phát triển và hệ thống hóa. Năm 1994, Giáo sư Vũ Văn Đính thành lập Tổ Hồi sức chống độc thuộc Khoa A9, tiền thân của Trung tâm Chống độc Bệnh viện Bạch Mai ngày nay.

Nhìn lại, có thể thấy đây là một đóng góp mang tính lâu dài. Một người thầy thuốc không chỉ cứu những bệnh nhân đang nằm trước mặt mình mà còn tạo dựng một đơn vị để nhiều thế hệ bác sĩ tiếp tục cứu người trong tương lai.

Cũng từ thực tiễn điều trị, ông dành nhiều tâm huyết cho nghiên cứu khoa học. Ông quan tâm đến những bệnh lý thường gặp và nguy hiểm tại Việt Nam, trong đó có sốt rét ác tính. Những nghiên cứu về điều trị sốt rét ác tính đã góp phần giảm tỷ lệ tử vong và bổ sung kinh nghiệm điều trị cho ngành hồi sức cấp cứu. Ông cũng tham gia xây dựng các hướng dẫn chẩn đoán, điều trị và quy trình kỹ thuật chuyên ngành được áp dụng rộng rãi.

Đối với ông, nghiên cứu khoa học không phải để tạo ra những công trình nằm trên giấy. Nghiên cứu phải quay trở lại phục vụ người bệnh.

Một phương pháp mới nếu giúp cứu thêm một người thì có ý nghĩa.

Một quy trình tốt nếu giúp bác sĩ xử trí nhanh hơn thì có ý nghĩa.

Một bài giảng nếu giúp một bác sĩ trẻ tự tin hơn trước ca bệnh khó thì cũng có ý nghĩa.

Quan niệm ấy đã khiến hoạt động khoa học, đào tạo và điều trị trong sự nghiệp của ông luôn gắn bó với nhau.

Trong nhiều thập kỷ, Giáo sư Vũ Văn Đính cũng trực tiếp đào tạo nhiều thế hệ bác sĩ. Có những học trò sau này trở thành những chuyên gia đầu ngành, những nhà giáo, nhà khoa học và lãnh đạo các bệnh viện. Nhưng điều được truyền lại không chỉ là kiến thức chuyên môn. Đó còn là thái độ đối với nghề.

Người thầy thuốc phải học suốt đời.

Phải biết tôn trọng sự sống.

Phải nghiêm túc với từng quyết định chuyên môn.

Phải biết lắng nghe đồng nghiệp.

Và phải luôn đặt người bệnh ở vị trí trung tâm.

Có lẽ vì thế mà nhiều thế hệ học trò không chỉ gọi ông là “Giáo sư” mà còn gọi bằng một cách thân thương hơn: “Thầy”.

Năm 1978, Khoa Điều trị tích cực chính thức ra đời, đánh dấu một bước phát triển quan trọng của lĩnh vực hồi sức tại Bệnh viện Bạch Mai. Từ những nền móng ban đầu, hệ thống hồi sức cấp cứu ngày càng được củng cố và phát triển. Bệnh viện Bạch Mai trở thành một trong những trung tâm đầu ngành về hồi sức cấp cứu của cả nước. Đơn vị này sau đó nhiều lần được ghi nhận bằng những phần thưởng cao quý, trong đó có danh hiệu Anh hùng Lao động.

Nhưng đối với Giáo sư Vũ Văn Đính, phần thưởng lớn nhất có lẽ vẫn là những bệnh nhân được cứu sống.

Một người bệnh trở về với gia đình.

Một người cha tiếp tục nhìn thấy con trưởng thành.

Một người mẹ được trở về nhà.

Một người trẻ có thêm cơ hội sống và làm việc.

Trong những con số của y tế, đôi khi một ca bệnh chỉ là một trường hợp. Nhưng đối với gia đình người bệnh, đó là cả một thế giới.

Đó chính là điều khiến nghề hồi sức cấp cứu trở nên đặc biệt.

Người thầy thuốc phải chiến đấu với thời gian.

Và Vũ Văn Đính đã dành phần lớn cuộc đời mình cho cuộc chiến ấy.

Không phải cuộc chiến bằng vũ khí mà bằng kiến thức, kỹ thuật, sự tỉnh táo và lòng nhân ái.

Không phải một trận đánh diễn ra trong vài giờ mà là cuộc chiến kéo dài hàng chục năm.

Trong suốt sự nghiệp, ông đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng như Trưởng khoa Hồi sức cấp cứu A9, Chủ nhiệm Bộ môn Hồi sức cấp cứu Trường Đại học Y Hà Nội, Chủ tịch Hội Hồi sức cấp cứu và Chống độc Việt Nam, chuyên gia cao cấp của Bộ Y tế và Ban Bảo vệ sức khỏe cán bộ Trung ương. Nhưng dù ở vị trí nào, ông vẫn giữ hình ảnh của một người thầy thuốc trực tiếp với người bệnh. (Bệnh viện Bạch Mai)

Đó cũng là điều khiến ông được đồng nghiệp kính trọng.

Một nhà quản lý nếu chỉ ngồi trong phòng làm việc sẽ khó hiểu hết những vấn đề của bệnh viện.

Một nhà khoa học nếu chỉ nghiên cứu trên giấy sẽ khó nhìn thấy những khó khăn của người bệnh.

Một người thầy nếu không thực hành nghề nghiệp sẽ khó truyền đạt những kinh nghiệm thực tế.

Vũ Văn Đính kết hợp cả ba vai trò: bác sĩ, nhà khoa học và người thầy.

Ông đứng ở giường bệnh.

Ông đứng trên bục giảng.

Ông đứng trong phòng nghiên cứu.

Và ông tham gia xây dựng chính sách, tổ chức chuyên môn.

Sự kết hợp đó tạo nên một ảnh hưởng đặc biệt.

Năm 2012, ông được trao giải thưởng “Cống hiến trọn đời” về chăm sóc sức khỏe tại Hội nghị Quản lý bệnh viện châu Á tổ chức ở Hà Nội. Trước đó và sau đó, ông được Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có danh hiệu Thầy thuốc Nhân dân và Anh hùng Lao động. Những phần thưởng ấy là sự ghi nhận đối với một cuộc đời đã dành trọn cho sự nghiệp chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân.

Nhưng có lẽ điều làm nên sự đặc biệt của Giáo sư Vũ Văn Đính không nằm ở số lượng danh hiệu.

Đó là khả năng truyền lại một ngọn lửa.

Ngọn lửa của nghề y.

Ngọn lửa của nghiên cứu.

Ngọn lửa của trách nhiệm.

Và ngọn lửa của lòng nhân ái.

Những người học trò của ông tiếp tục làm việc tại các bệnh viện, trường đại học và cơ sở y tế trên khắp đất nước. Họ tiếp tục đào tạo thế hệ sau, tiếp tục nghiên cứu và tiếp tục phát triển chuyên ngành hồi sức cấp cứu. Vì vậy, những đóng góp của một người không dừng lại ở thời điểm người đó còn làm việc. Chúng tiếp tục sống trong những thế hệ được đào tạo và trong những hệ thống mà ông đã góp phần xây dựng.

Ngày 29 tháng 7 năm 2026, Giáo sư, Anh hùng Lao động, Thầy thuốc Nhân dân Vũ Văn Đính qua đời, hưởng thọ 94 tuổi. Sự ra đi của ông để lại khoảng trống lớn đối với Bệnh viện Bạch Mai, Trường Đại học Y Hà Nội và chuyên ngành Hồi sức cấp cứu Việt Nam. Những ngày sau đó, nhiều thế hệ cán bộ y tế, học trò và đồng nghiệp đã tiễn biệt ông với sự kính trọng và biết ơn.

Nhưng sự ra đi ấy không phải là sự kết thúc của câu chuyện.

Bởi một người thầy thuốc có thể rời khỏi cuộc đời, nhưng những gì ông xây dựng vẫn tiếp tục.

Những khoa hồi sức vẫn hoạt động.

Những bác sĩ trẻ vẫn trực đêm.

Những ca bệnh nguy kịch vẫn được tiếp nhận.

Những kỹ thuật hồi sức vẫn tiếp tục được cải tiến.

Những bài giảng vẫn được truyền lại.

Và những thế hệ học trò vẫn tiếp tục nhắc đến người thầy đã dành cả cuộc đời để xây dựng nền móng cho chuyên ngành.

Từ Tổ Cấp cứu A9 năm 1961 đến hệ thống hồi sức cấp cứu hiện đại ngày nay là một chặng đường dài. Trong chặng đường ấy, Vũ Văn Đính là một trong những người có vai trò đặc biệt quan trọng. Ông đã góp phần biến một lĩnh vực còn mới mẻ thành một chuyên ngành có tổ chức, có đào tạo, có nghiên cứu và có mạng lưới chuyên môn.

Nếu phải chọn một câu chuyện tiêu biểu nhất để nói về sự nghiệp của ông, có lẽ đó chính là câu chuyện “nuôi rắn cứu người”. Bởi trong câu chuyện ấy có đầy đủ những phẩm chất làm nên con người Vũ Văn Đính: nhìn thấy vấn đề từ thực tế, không chấp nhận bất lực trước khó khăn, dám tìm cách làm mới, kiên trì nghiên cứu và cuối cùng biến một ý tưởng thành giá trị phục vụ người bệnh.

Nhưng vượt lên trên câu chuyện về những con rắn độc hay những kỹ thuật hồi sức tiên tiến, điều lớn lao hơn mà ông để lại chính là tư tưởng: y học phải hướng đến sự sống của con người và khoa học phải được đưa vào cuộc sống.

Ông đã dành hơn sáu thập kỷ để chứng minh điều đó.

Từ một bác sĩ trẻ năm 1959 đến một Giáo sư được nhiều thế hệ kính trọng, con đường của Vũ Văn Đính là hành trình của một con người đi cùng sự trưởng thành của ngành y Việt Nam. Ông chứng kiến những ngày ngành hồi sức cấp cứu còn sơ khai, trực tiếp tham gia xây dựng những nền móng đầu tiên, rồi nhìn thấy chuyên ngành ấy trưởng thành và lan tỏa trên cả nước.

Và khi nhìn lại cuộc đời ấy, có thể hiểu vì sao ông được gọi là một trong những người đặt nền móng cho chuyên ngành Hồi sức cấp cứu Việt Nam.

Ông không chỉ chữa bệnh.

Ông xây dựng một ngành.

Ông không chỉ dạy học trò cách điều trị.

Ông dạy họ cách làm người thầy thuốc.

Ông không chỉ nghiên cứu những kỹ thuật mới.

Ông tạo ra một tư duy mới về cấp cứu và hồi sức.

Ông không chỉ để lại những công trình khoa học.

Ông để lại những thế hệ tiếp nối.

Đó chính là ý nghĩa sâu sắc nhất của danh hiệu Anh hùng Lao động đối với Giáo sư Vũ Văn Đính. Danh hiệu ấy không chỉ ghi nhận những thành tựu của một cá nhân mà còn ghi nhận cả một cuộc đời tận hiến cho nhân dân, cho khoa học và cho nền y học Việt Nam.

Ngày hôm nay, mỗi khi một bệnh nhân nguy kịch được tiếp nhận tại phòng cấp cứu, mỗi khi một bác sĩ hồi sức cúi xuống bên giường bệnh để giành giật sự sống cho người bệnh, mỗi khi một sinh viên y khoa bước vào bài học đầu tiên về hồi sức cấp cứu, dấu ấn của những thế hệ đi trước vẫn còn hiện diện.

Trong dòng chảy ấy, Giáo sư Vũ Văn Đính đã để lại một dấu ấn đặc biệt.

Một cuộc đời đã khép lại, nhưng ngọn lửa ông truyền cho các thế hệ thầy thuốc vẫn tiếp tục cháy.

Đó là ngọn lửa của tri thức.

Của lòng nhân ái.

Của sự tận tụy.

Và của niềm tin rằng, trong những thời khắc tưởng như mong manh nhất, người thầy thuốc vẫn phải làm tất cả những gì có thể để giữ lại sự sống cho con người.

Đó chính là câu chuyện đẹp nhất về Anh hùng Lao động, Giáo sư, Thầy thuốc Nhân dân Vũ Văn Đính – người đã dành trọn cuộc đời để đặt những viên gạch đầu tiên và xây dựng nền móng vững chắc cho chuyên ngành Hồi sức cấp cứu Việt Nam.