Anh hùng Lao động Trương Thị Diên: Nữ y tá băng qua “mưa bom, bão đạn"

Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ, Quảng Bình là một trong những địa bàn chịu sự đánh phá ác liệt. Nằm trên tuyến giao thông chiến lược, vùng đất bên sông Gianh thường xuyên phải đối mặt với bom đạn. Trong hoàn cảnh ấy, bên cạnh những người lính trực tiếp chiến đấu còn có biết bao người dân bình thường âm thầm làm nhiệm vụ cứu chữa, tải thương, chăm sóc người bị nạn và giữ cho cuộc sống không bị đứt gãy. Trong số những con người tiêu biểu ấy có Trương Thị Diên, một phụ nữ quê ở xã Thanh Trạch, huyện Bố Trạch, Quảng Bình, người vừa làm công tác giáo dục, vừa đảm nhiệm nhiệm vụ y tế và dân quân trong những năm chiến tranh ác liệt. Bằng lòng quả cảm, sự tận tụy và tinh thần đặt tính mạng của nhân dân lên trên bản thân, bà đã trở thành một trong những nữ Anh hùng Lao động tiêu biểu của ngành Y tế trong thời kỳ chống Mỹ.

Sinh năm 1940 tại xã Thanh Trạch, Trương Thị Diên lớn lên trên vùng đất giàu truyền thống cách mạng của Quảng Bình. Năm 19 tuổi, bà được cử đi tập huấn một lớp nghiệp vụ dạy vỡ lòng trong thời gian ngắn. Sau khi hoàn thành khóa học, cô gái trẻ trở về quê và bắt đầu công việc dạy học. Buổi sáng, bà dạy lớp vỡ lòng tại Hợp tác xã Ngư nghiệp Quang Thịnh ở thôn Thanh Khê; buổi chiều lại đến dạy tại làng Thanh Hà, xã Thanh Trạch. Hai điểm trường cách nhau, điều kiện đi lại khi ấy không thuận lợi, nhưng người giáo viên trẻ vẫn kiên trì với công việc của mình.

Công việc của một cô giáo vỡ lòng trong thời bình vốn đã đòi hỏi sự kiên nhẫn. Nhưng trong những năm chiến tranh, nhiệm vụ ấy càng trở nên khó khăn. Trường lớp thường xuyên phải sơ tán, học sinh phải học trong những điều kiện thiếu thốn, cuộc sống của các gia đình luôn bị đe dọa bởi chiến tranh. Có những lúc phụ huynh lo sợ đến mức không muốn cho con em đi học. Trước hoàn cảnh đó, Trương Thị Diên không chỉ đứng trên bục giảng mà còn đến từng gia đình vận động cha mẹ đưa con đến lớp. Bà cùng chính quyền và các đoàn thể củng cố hệ thống hầm hào, sửa sang nơi học tập, giúp các em vừa được học chữ vừa biết cách tự bảo vệ mình khi có nguy hiểm.

Nhưng câu chuyện về Trương Thị Diên không chỉ gắn với lớp học.

Trong những năm tháng bom đạn, trên vai người nữ giáo viên trẻ luôn có thêm một chiếc túi thuốc. Bà tham gia công tác y tế của dân quân địa phương, sẵn sàng chăm sóc, sơ cứu người dân, bộ đội và dân quân khi có thương vong. Công việc ấy đến với bà không phải từ một con đường đào tạo y khoa chính quy ngay từ đầu, mà từ yêu cầu của cuộc sống và trách nhiệm của một người dân trước hoàn cảnh đất nước. Bà vừa là giáo viên, vừa là cán bộ y tế của hợp tác xã, vừa tham gia lực lượng dân quân và thực hiện nhiều nhiệm vụ khác ở địa phương. Những tư liệu lịch sử của Quảng Bình ghi nhận bà đã hoàn thành xuất sắc nhiều nhiệm vụ trong cùng một thời gian.

Trong chiến tranh, khoảng cách giữa người thầy và người cứu thương đôi khi chỉ là một tiếng còi báo động.

Một khoảnh khắc bình thường trong lớp học có thể lập tức biến thành tình huống sinh tử.

Điều đó đã xảy ra với Trương Thị Diên vào năm 1965.

Hôm ấy, khi đang dạy các em nhỏ tại lớp vỡ lòng ở Hợp tác xã Ngư nghiệp Quang Thịnh, nghe tiếng báo động, bà lập tức đưa 25 học sinh xuống hầm trú ẩn. Trong tình huống nguy hiểm, bản năng của người giáo viên là bảo vệ học trò. Khi bom đánh xuống, phòng học bị sập và bà bị thương. Nhưng thay vì nghĩ đến mình, bà vẫn tìm cách che chắn cho các em, chỉ rời vị trí khi chắc chắn những đứa trẻ đã an toàn.

Khoảnh khắc ấy trở thành một hình ảnh tiêu biểu cho phẩm chất của người phụ nữ Quảng Bình trong chiến tranh.

Một cô giáo trẻ, không phải người lính trên chiến trường, nhưng đã đứng giữa hiểm nguy để bảo vệ học trò.

Một người làm công tác y tế, không có bệnh viện lớn hay trang thiết bị hiện đại, nhưng luôn mang theo túi thuốc để sẵn sàng cứu người.

Một nữ dân quân, không chỉ thực hiện nhiệm vụ của đơn vị mà còn gánh trên vai trách nhiệm với xóm làng.

Trong những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất, những vai trò ấy hòa vào nhau, tạo nên một con người luôn ở nơi cần mình nhất.

Sau những trận bom, công việc của người làm y tế lại bắt đầu. Người bị thương cần được sơ cứu. Người bị ngạt cần được cứu chữa. Người bị thương cần được đưa đến nơi an toàn. Bộ đội và dân quân cần được chăm sóc. Những công việc ấy diễn ra trong điều kiện thiếu thốn và luôn tiềm ẩn nguy hiểm. Theo các tư liệu về lịch sử y tế Quảng Bình, Trương Thị Diên đã nhiều lần băng mình trong lửa đạn để cấp cứu, tải thương và cứu ngạt cho bộ đội, dân quân tự vệ và nhân dân.

Đối với bà, đó không phải những chiến công được tính toán trước.

Mỗi lần nghe tin có người bị thương, bà lại lên đường.

Mỗi khi có người cần cứu chữa, chiếc túi thuốc trên vai lại trở thành vật dụng quan trọng nhất.

Trong những năm tháng ấy, lòng dũng cảm không phải là một khái niệm trừu tượng. Nó được thể hiện bằng những hành động rất cụ thể: bước ra khỏi nơi trú ẩn khi bom đạn còn chưa dứt, chạy đến nơi có người bị thương, bình tĩnh sơ cứu, động viên người bệnh và tìm cách đưa họ đến nơi an toàn.

Chính những việc làm như thế đã góp phần tạo nên sức mạnh của hậu phương Quảng Bình trong cuộc kháng chiến.

Điều đặc biệt ở Trương Thị Diên là dù công việc y tế ngày càng gắn bó với cuộc sống của mình, bà vẫn không bỏ nhiệm vụ giáo dục. Buổi sáng đứng lớp, buổi chiều tiếp tục dạy ở điểm trường khác, lúc cần lại làm nhiệm vụ y tế, cứu chữa người bị thương. Một ngày của bà có thể bắt đầu với những đứa trẻ học chữ và kết thúc giữa những người cần được chăm sóc sau bom đạn.

Không có sự phân chia rạch ròi giữa “việc của mình” và “việc của người khác”.

Bất cứ việc gì có ích cho cộng đồng đều trở thành trách nhiệm.

Tinh thần ấy phù hợp với phong trào thi đua yêu nước và phong trào “Ba đảm đang”, “Hai giỏi” phát triển mạnh mẽ trong phụ nữ Quảng Bình thời kỳ chống Mỹ. Trong hoàn cảnh chiến tranh, phụ nữ không chỉ đảm nhiệm việc gia đình mà còn tham gia sản xuất, phục vụ chiến đấu, cứu chữa thương binh, bảo đảm hậu cần và thực hiện nhiều nhiệm vụ xã hội khác. Trương Thị Diên là một trong những gương mặt tiêu biểu của tinh thần ấy.

Những thành tích của bà trong giáo dục và y tế dần được ghi nhận.

Năm 1965, bà được tham dự Đại hội chiến sĩ thi đua của ngành Y tế toàn miền Bắc. Trong những năm 1965-1966, bà đồng thời được ghi nhận là chiến sĩ thi đua của ngành Giáo dục Quảng Bình và ngành Công an Quảng Bình. Những danh hiệu ấy phản ánh một điều đặc biệt: trong hoàn cảnh chiến tranh, bà không chỉ hoàn thành một nhiệm vụ mà cùng lúc đảm nhiệm nhiều công việc khác nhau.

Đặc biệt, câu chuyện về người nữ giáo viên - cán bộ y tế ấy đã đến với Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Cuối tháng 12 năm 1966, Trương Thị Diên được cử ra Hà Nội tham dự Đại hội Anh hùng, Chiến sĩ thi đua chống Mỹ, cứu nước. Chuyến đi khi ấy không hề đơn giản. Đoàn đại biểu Quảng Bình phải di chuyển bằng ô tô trên những tuyến đường bị đánh phá, vừa đi vừa tránh bom và mất nhiều ngày mới đến Hà Nội. Nhưng sự gian nan của hành trình càng làm cho cuộc gặp gỡ phía trước trở nên đặc biệt.

Ngày 30 tháng 12 năm 1966, tại Đại hội, bà lần đầu tiên được trực tiếp gặp Bác Hồ. Đối với một người phụ nữ từ vùng đất đang ngày đêm chịu bom đạn, được gặp vị lãnh tụ của đất nước là một niềm vinh dự lớn lao. Nhưng điều bà nhớ sâu sắc không chỉ là khoảnh khắc được nhìn thấy Bác mà còn là những lời Người căn dặn các đại biểu.

Bác nhắc nhở rằng được phong danh hiệu Anh hùng đã khó, nhưng giữ được danh hiệu ấy còn khó hơn. Lời căn dặn trở thành một bài học mà Trương Thị Diên mang theo trong suốt cuộc đời.

Sau đó, đoàn đại biểu phụ nữ y tế Quảng Bình còn có dịp được gặp Bác lần thứ hai tại Phủ Chủ tịch. Bác ân cần căn dặn các đại biểu khi trở về Quảng Bình phải tiếp tục phục vụ nhân dân, chăm sóc người bệnh tốt hơn nữa và góp phần vào sự nghiệp kháng chiến. Những kỷ niệm ấy trở thành một phần ký ức đặc biệt trong cuộc đời Trương Thị Diên.

Chỉ ít ngày sau, ngày 1 tháng 1 năm 1967, Trương Thị Diên được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động ngành Y tế. Đây là sự ghi nhận đối với những thành tích đặc biệt xuất sắc của bà trong công tác y tế và phục vụ nhân dân giữa những năm tháng chiến tranh ác liệt.

Danh hiệu ấy có một điểm rất đặc biệt.

Trương Thị Diên vốn được đào tạo ban đầu để làm giáo viên, chứ không xuất thân từ một trường y. Nhưng trong hoàn cảnh đất nước cần, bà đã trở thành một cán bộ y tế tận tụy, một nữ cứu thương dũng cảm và một người luôn sẵn sàng có mặt khi nhân dân cần được cứu giúp. Vì thế, danh hiệu Anh hùng Lao động ngành Y tế càng làm nổi bật giá trị của tinh thần trách nhiệm và khả năng vượt lên hoàn cảnh của người phụ nữ trong chiến tranh.

Sau khi đất nước thống nhất, câu chuyện của Trương Thị Diên không dừng lại ở những năm tháng chiến tranh.

Được tạo điều kiện học tập ngành y, bà tiếp tục nâng cao trình độ chuyên môn và gắn bó với công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân. Từ một cô giáo dạy vỡ lòng mang túi thuốc bên mình giữa thời chiến, bà từng bước trở thành người cán bộ y tế có chuyên môn, tiếp tục cống hiến trong thời bình.

Trước khi nghỉ hưu, bà giữ cương vị Trạm trưởng Trạm Bướu cổ tỉnh Quảng Bình. Hành trình đó cho thấy một điều đáng quý: danh hiệu Anh hùng không phải điểm kết thúc của sự nghiệp, mà trở thành động lực để người được phong tặng tiếp tục học tập, làm việc và cống hiến.

Nếu những năm chiến tranh, nhiệm vụ của bà là cứu người giữa bom đạn, thì trong thời bình, nhiệm vụ ấy chuyển thành chăm sóc sức khỏe cộng đồng bằng kiến thức chuyên môn.

Hoàn cảnh thay đổi.

Công việc thay đổi.

Nhưng tinh thần phục vụ nhân dân không thay đổi.

Đó chính là ý nghĩa sâu sắc nhất trong câu chuyện của Trương Thị Diên.

Nhìn lại cuộc đời bà, người ta có thể bắt gặp nhiều hình ảnh nối tiếp nhau.

Một cô gái trẻ ở vùng quê Quảng Bình.

Một cô giáo dạy những đứa trẻ học chữ.

Một nữ dân quân mang túi cứu thương.

Một người phụ nữ lao vào nơi nguy hiểm để cứu người.

Một đại biểu Quảng Bình vinh dự gặp Bác Hồ.

Một Anh hùng Lao động ngành Y tế.

Một cán bộ y tế tiếp tục học tập sau ngày đất nước hòa bình.

Và cuối cùng là một người mẹ, người bà truyền lại cho các thế hệ sau bài học về trách nhiệm và lòng nhân ái.

Trong những câu chuyện về người anh hùng, người ta thường nhớ đến những con số, những thành tích hoặc những khoảnh khắc đặc biệt. Nhưng với Trương Thị Diên, điều đáng nhớ nhất có lẽ lại là hình ảnh chiếc túi thuốc trên vai.

Chiếc túi nhỏ ấy chứa thuốc men và dụng cụ y tế.

Nhưng ở một nghĩa khác, nó còn chứa trách nhiệm.

Đi đến đâu cũng mang theo.

Khi có người cần, mở ra.

Khi có người bị thương, sử dụng.

Khi bom đạn xuất hiện, nó không trở thành lý do để người mang nó bỏ chạy khỏi nhiệm vụ.

Hình ảnh ấy giản dị nhưng có sức biểu tượng lớn.

Nó cho thấy người làm y tế trong chiến tranh không chỉ cần kiến thức mà còn cần lòng dũng cảm. Không chỉ cần kỹ năng mà còn cần sự bình tĩnh. Không chỉ cần tinh thần phục vụ mà còn phải có khả năng vượt qua nỗi sợ hãi của chính mình.

Trương Thị Diên đã thể hiện những phẩm chất ấy bằng chính cuộc đời mình.

Câu chuyện về 25 học sinh năm 1965 cũng vì thế trở thành một ký ức không thể quên. Trong khoảnh khắc nguy hiểm, người cô giáo đã lựa chọn bảo vệ học trò. Bà bị thương, nhưng điều bà quan tâm trước tiên là sự an toàn của những đứa trẻ. Đó là hình ảnh đẹp của người thầy và cũng là hình ảnh đẹp của một người làm công tác chăm sóc con người.

Trong những năm tháng ấy, Quảng Bình đã có rất nhiều người phụ nữ trở thành biểu tượng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng. Họ có thể là những nữ dân quân, công nhân, xã viên, giáo viên, cán bộ y tế hay những người mẹ bình dị. Điểm chung giữa họ là khi đất nước cần, họ đều sẵn sàng đảm nhận nhiệm vụ.

Trương Thị Diên là một trong những gương mặt tiêu biểu nhất của tinh thần ấy trong lĩnh vực y tế.

Bà đã góp phần cho thấy rằng chiến trường không chỉ nằm ở nơi có người cầm súng.

Ở những vùng quê bị đánh phá, mỗi người cứu được một thương binh, một người dân là góp phần giữ gìn lực lượng.

Mỗi đứa trẻ được tiếp tục đến trường là một cách bảo vệ tương lai.

Mỗi người bệnh được cứu chữa là một sự tiếp nối của sự sống.

Và mỗi cán bộ y tế tận tụy với nhiệm vụ là một phần của hậu phương đang kiên cường đứng vững.

Những đóng góp ấy có thể không được nhìn thấy trên bản đồ chiến sự, nhưng lại có ý nghĩa không thể thiếu đối với sức mạnh của cả cộng đồng.

Sau nhiều thập niên, những ký ức về chiến tranh đã lùi xa. Quảng Bình hôm nay đã có những bệnh viện, trường học, đường sá và cuộc sống hoàn toàn khác. Những thế hệ trẻ được học tập trong hòa bình, được tiếp cận với y học hiện đại và có nhiều cơ hội phát triển.

Nhưng để có được cuộc sống ấy, đất nước đã phải đi qua một thời kỳ vô cùng gian khổ.

Trương Thị Diên thuộc về thế hệ đã sống và cống hiến trong thời kỳ ấy.

Điều đáng quý là bà không xem danh hiệu Anh hùng là sự kết thúc của một chặng đường. Lời Bác Hồ căn dặn “được phong anh hùng đã khó, giữ được anh hùng còn khó hơn” đã trở thành lời nhắc nhở suốt đời. Vì vậy, sau chiến tranh, bà tiếp tục học tập, công tác và phục vụ người bệnh.

Đó cũng là giá trị bền vững của một danh hiệu cao quý.

Danh hiệu chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó được tiếp nối bằng trách nhiệm.

Một lần được tuyên dương không có nghĩa là có thể dừng lại.

Một chiến công trong quá khứ không thể thay thế cho những nỗ lực trong hiện tại.

Người anh hùng càng phải sống xứng đáng với niềm tin của cộng đồng.

Trương Thị Diên đã lựa chọn như vậy.

Và có lẽ đó là lý do câu chuyện của bà vẫn được nhắc lại nhiều năm sau chiến tranh.

Không phải để kể về một quá khứ xa xôi, mà để nhắc thế hệ hôm nay về giá trị của lòng nhân ái, tinh thần trách nhiệm và sự tận tụy.

Từ một cô giáo trẻ ở Thanh Trạch đến nữ Anh hùng Lao động ngành Y tế, cuộc đời Trương Thị Diên là một hành trình đặc biệt. Bà không bắt đầu bằng những điều kiện thuận lợi. Không có bệnh viện lớn phía sau, không có phương tiện hiện đại, không có môi trường làm việc an toàn. Thứ bà có là kiến thức được học, chiếc túi thuốc, lòng yêu thương con người và ý thức rằng ở đâu có người cần giúp đỡ thì ở đó mình phải có mặt.

Giữa “mưa bom, bão đạn”, bà đã bước đi như thế.

Bước đi để cứu người.

Bước đi để bảo vệ học trò.

Bước đi để chăm sóc đồng đội.

Bước đi để phục vụ nhân dân.

Và sau chiến tranh, bà tiếp tục bước đi trên con đường của người thầy thuốc.

Câu chuyện ấy vì vậy không chỉ là câu chuyện về một nữ Anh hùng Lao động của ngành Y tế Quảng Bình. Đó còn là câu chuyện về một thế hệ phụ nữ Việt Nam đã biến lòng yêu nước thành những hành động cụ thể, biến trách nhiệm thành sức mạnh và biến những năm tháng gian khổ thành những ký ức không thể phai mờ.

Trương Thị Diên đã đi qua chiến tranh, nhưng những giá trị mà bà để lại vẫn còn nguyên ý nghĩa.

Đó là lòng dũng cảm khi đứng trước hiểm nguy.

Là sự tận tụy khi chăm sóc người bệnh.

Là tình thương khi bảo vệ trẻ em.

Là tinh thần học tập để hoàn thiện bản thân.

Và trên hết là quan niệm giản dị mà sâu sắc: đã được trao trách nhiệm thì phải làm hết sức mình để xứng đáng với niềm tin của nhân dân.

Bởi vậy, khi nhắc đến Trương Thị Diên, người ta không chỉ nhớ đến danh hiệu Anh hùng Lao động ngành Y tế được trao ngày 1 tháng 1 năm 1967. Người ta còn nhớ đến một nữ y tá, một cô giáo, một người mẹ, một người phụ nữ Quảng Bình đã từng mang túi thuốc trên vai và băng qua những ngày tháng khốc liệt nhất để giữ lại sự sống cho đồng bào.

Và trong dòng chảy lịch sử của ngành Y tế Việt Nam, hình ảnh ấy mãi là một câu chuyện đẹp về lòng nhân ái, sự quả cảm và tinh thần tận hiến vì con người.