ANH HÙNG LĐ TRẦN ĐẠI NGHĨA - BA VẠN TRANG TÀI LIỆU VÀ LỜI HẸN VỚI NON SÔNG

Phạm Quang Lễ sinh ngày 13 tháng 9 năm 1913 trong một gia đình nhà giáo nghèo tại huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Cha mất khi ông còn nhỏ, người mẹ tần tảo nuôi các con ăn học. Nhờ thông minh và có nghị lực, ông giành được học bổng sang Pháp năm 1935. Tại đây, ông theo học nhiều ngành như kỹ thuật hàng không, điện, cơ khí và chế tạo vũ khí.

Trong những năm sống ở nước ngoài, Phạm Quang Lễ luôn đau đáu một câu hỏi: làm thế nào để đất nước có thể tự chế tạo vũ khí, không còn phải chiến đấu bằng những phương tiện quá thô sơ? Vì tài liệu quân sự bị kiểm soát nghiêm ngặt, ông âm thầm tìm kiếm, ghi chép và tích lũy kiến thức. Sau nhiều năm, ông đã thu thập được hơn ba vạn trang tài liệu liên quan đến vũ khí và thuốc nổ.

Năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp, Phạm Quang Lễ được gặp Người. Trước lời kêu gọi của Tổ quốc, ông quyết định rời bỏ công việc và cuộc sống ổn định ở châu Âu để trở về nước. Ông mang theo những cuốn sách, bản vẽ và toàn bộ kiến thức đã chuẩn bị suốt nhiều năm. Sau khi về nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho ông tên mới là Trần Đại Nghĩa, đồng thời giao trọng trách xây dựng ngành quân giới non trẻ của cách mạng.

Kháng chiến toàn quốc bùng nổ, các cơ sở quân giới phải sơ tán lên chiến khu Việt Bắc. Không có phòng thí nghiệm hiện đại, thiếu máy móc, vật liệu và dụng cụ đo lường, Trần Đại Nghĩa cùng các cộng sự phải tận dụng mọi thứ có thể tìm được. Những căn lán giữa rừng trở thành nơi nghiên cứu; sắt thép thu gom, vỏ đạn cũ và các vật liệu dân dụng được cải tạo thành bộ phận của vũ khí.

Bà Nguyễn Thị Khánh, nữ y tá quân giới và sau này là người bạn đời của ông, từng kể rằng Trần Đại Nghĩa làm việc say mê đến mức nhiều lúc quên cả ăn uống. Có lần ông ra suối tắm nhưng vì mải suy nghĩ về loại thuốc phóng cháy chậm nên cứ ngồi trên tảng đá rất lâu, cuối cùng lại trở về mà chưa tắm. Với đồng đội, đó là hình ảnh quen thuộc của một nhà khoa học luôn mang những bài toán quân giới trong tâm trí.

Từ những điều kiện thiếu thốn ấy, Trần Đại Nghĩa và tập thể cán bộ quân giới đã nghiên cứu, cải tiến nhiều loại vũ khí như súng bazooka, súng không giật SKZ và các loại đạn chống tăng. Những vũ khí do người Việt Nam chế tạo đã xuất hiện trên nhiều chiến trường, giúp bộ đội phá hủy xe cơ giới và công sự của đối phương. Thành quả đó không chỉ có ý nghĩa quân sự mà còn chứng minh rằng người Việt Nam hoàn toàn có khả năng làm chủ khoa học kỹ thuật.

Năm 1947, Trần Đại Nghĩa và bà Nguyễn Thị Khánh tổ chức một đám cưới giản dị tại Bắc Kạn. Không tiệc lớn, không lễ nghi cầu kỳ, chỉ có tình cảm của đồng đội giữa núi rừng kháng chiến. Bà Khánh nhớ rằng ông luôn sống khiêm nhường, ít nói về công lao của mình và thường cho rằng mọi thành quả đều thuộc về tập thể cán bộ, công nhân quân giới.

Năm 1948, Trần Đại Nghĩa được phong quân hàm Thiếu tướng. Đến năm 1952, ông trở thành một trong ba người đầu tiên được Nhà nước tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lao động. Sau hòa bình, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong lĩnh vực khoa học và kỹ thuật, góp phần đào tạo đội ngũ trí thức cho đất nước.

Ngày 30 tháng 4 năm 1975, khi miền Nam hoàn toàn giải phóng, người con của quê hương Vĩnh Long đã lặng lẽ ghi vào sổ tay rằng nhiệm vụ mà Chủ tịch Hồ Chí Minh giao phó cho ông đã được hoàn thành. Cuộc đời Trần Đại Nghĩa là câu chuyện về một trí thức đặt tài năng của mình vào vận mệnh dân tộc. Ba vạn trang tài liệu ông mang về không chỉ là tri thức khoa học, mà còn là hành trang của lòng yêu nước và lời hẹn trọn đời với non sông.