Anh hùng Lê Thị Riêng – Biểu tượng kiên trung của phụ nữ miền Nam và ngọn đuốc bất tử của phong trào cách mạng đô thị
Bài viết khắc họa toàn diện cuộc đời, xuất thân gian khó, quá trình cống hiến cách mạng sôi nổi cùng những hy sinh thầm lặng của đồng chí Lê Thị Riêng – Phó Hội trưởng Hội Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng miền Nam Việt Nam, Trưởng ban Phụ vận Khu ủy Sài Gòn - Gia Định, người phụ nữ đã dâng trọn tuổi xuân và máu xương cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.
Thời kỳ lịch sử
Kháng chiến chống Pháp và kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1945 – 1968)
I. Xuất thân gian khó, mồ côi và những bước giác ngộ lý tưởng đầu đời (1925 – 1940)
Đồng chí Lê Thị Riêng (bí danh Hai Riêng, Hai Liên) sinh năm 1925 tại làng Vĩnh Mỹ, huyện Giá Rai, tỉnh Bạc Liêu (nay thuộc địa bàn xã Hòa Bình, tỉnh Cà Mau). Đồng chí sinh ra và lớn lên trong một gia đình bần nông nghèo khổ. Tuổi thơ của chị sớm phải trải qua nhiều giông bão và cay đắng khi mồ côi mẹ từ lúc mới 3 tuổi, người cha tham gia phong trào kháng chiến chống thực dân Pháp rồi mất tích không tin tức.
Sống trong cảnh mồ côi cha mẹ, năm hơn 10 tuổi, chị được gia đình người chú họ đón về nuôi dưỡng và tạo điều kiện cho ăn học đến hết chương trình tiểu học. Sau đó, chị học nghề dệt và trở thành thợ dệt tại xưởng dệt Láng Tròn. Dù trải qua tuổi thơ nghèo khó và cô quạnh, Lê Thị Riêng sớm bộc lộ là một người con gái giàu tình cảm, có nghị lực vươn lên phi thường và lòng căm thù sâu sắc trước sự bất công của chế độ thực dân phong kiến.
Bước ngoặt lớn đầu tiên làm thay đổi cuộc đời chị chính là việc tham gia lớp học ban đêm do thầy giáo Mười – một cán bộ cách mạng hoạt động bí mật – tổ chức. Người thầy không chỉ truyền dạy kiến thức chữ nghĩa mà còn gieo vào tâm hồn cô gái trẻ lòng yêu nước tha thiết và khát vọng đấu tranh giải phóng dân tộc. Đến năm 1940, những tấm gương chiến đấu kiên cường của các nhà cách mạng tiền bối trong cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ như Nguyễn Thị Minh Khai, Trần Ngọc Hiển đã dẫn dắt chị đi theo con đường cách mạng. Năm 16 tuổi, dưới sự dìu dắt trực tiếp của đồng chí Chín Bưởi, chị chính thức giác ngộ lý tưởng cộng sản, dấn thân vào con đường hoạt động bí mật và lấy bí danh là Hai Riêng.
II. Dấn thân vào ngọn lửa kháng chiến chống Pháp (1945 – 1954)
Ngay từ những ngày đầu bùng nổ Cách mạng Tháng Tám năm 1945, người nữ chiến sĩ trẻ Hai Riêng đã hăng hái tham gia phong trào Phụ nữ Cứu quốc tỉnh Bạc Liêu và nhanh chóng tỏ rõ năng lực lãnh đạo quần chúng.
Năm 1947, đồng chí được Đảng tin tưởng giao nhiệm vụ làm Đoàn trưởng (Trưởng ban Chấp hành) Hội Phụ nữ Cứu quốc tỉnh Rạch Giá (nay thuộc tỉnh An Giang và Kiên Giang). Nhờ những đóng góp xuất sắc và tinh thần kiên trung trên chiến trường, năm 1948, đồng chí vinh dự được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam.
Cuối năm 1948, đồng chí Hai Riêng tình nguyện xung phong lên vùng miền Đông Nam Bộ gian khổ – nơi chiến sự diễn ra cực kỳ ác liệt – để xây dựng cơ sở cách mạng. Đồng chí đã trực tiếp tham gia thành lập Ban Cán sự Phụ nữ các tỉnh Thủ Dầu Một, Biên Hòa, Bà Rịa và Tây Ninh.
Trong giai đoạn từ năm 1948 đến 1949, không quản ngại nguy hiểm, đồng chí đi lại như con thoi giữa vùng nông thôn và đô thị để vận động phụ nữ, mở các lớp huấn luyện chính trị, giáo dục về chăm sóc nuôi dạy con, đào tạo lực lượng cán bộ Hội và xây dựng nòng cốt cơ sở vững chắc. Năm 1949, đồng chí được bầu vào Ban Chấp hành Phụ nữ Cứu quốc Nam Bộ và giữ cương vị Phó Hội trưởng Hội Phụ nữ Cứu quốc miền Đông Nam Bộ.
III. Gia đình nhỏ, những nỗi đau mất mát xé lòng và chí khí biến đau thương thành sức mạnh
1. Mái ấm gia đình trong khói lửa chiến tranh
Năm 1953, tại Chiến khu Đ gian khổ, đồng chí Lê Thị Riêng kết hôn với đồng chí Lê Văn Ba (còn gọi là Lê Trọng Tam). Đồng chí Lê Văn Ba là một cán bộ cách mạng kiên trung, từng giữ chức Phó Chủ tịch Ủy ban Hành chính tỉnh Rạch Giá, từng ra căn cứ Việt Bắc công tác trước khi trở về miền Nam trực tiếp chiến đấu. Vợ chồng đồng chí sinh được hai người con trai là Lê Minh Chánh và Lê Chí Công.
2. Sự hy sinh hạnh phúc cá nhân vì sự nghiệp lớn
Sau Hiệp định Geneva năm 1954, phong trào cách mạng miền Nam bước vào giai đoạn vô cùng khó khăn trước sự khủng bố dã man của chính quyền Mỹ - Diệm. Để yên tâm tiếp tục bám trụ chiến trường Nam Bộ hoạt động bí mật, vợ chồng đồng chí Lê Thị Riêng đã đưa ra một quyết định xé lòng: gửi hai con nhỏ ra miền Bắc để các con được nuôi dạy, học tập trong hòa bình. Phải xa cách hai người con thơ khi tuổi đời còn quá nhỏ là niềm đau đáu vô bờ bến của người mẹ, nhưng chị đã nén tình cảm riêng để cống hiến trọn vẹn cho sự nghiệp chung.
3. Nỗi đau mất chồng và những dòng nhật ký bất tử
Cuối năm 1960, sau một chuyến công tác xa, đồng chí Hai Riêng bàng hoàng nhận tin dữ: chồng chị – đồng chí Lê Trọng Tam – đã hy sinh anh dũng trong một trận đánh ác liệt tại Đông Yên, xã Đông Hòa (huyện Dĩ An, tỉnh Biên Hòa cũ). Đau thương chồng chất đau thương, chị đã trút nỗi lòng mình vào những dòng nhật ký đẫm nước mắt nhưng rực cháy chí khí chiến đấu:
“…Trong 7 năm trời chung sống, từ ngày 3/5/1954 đến tháng 4/1960, bao tình nghĩa sâu nặng của vợ chồng tôi đã kết thúc trên cuộc đời. Còn lại hai con đang sống xa mẹ, chúng là nguồn hạnh phúc, là sức mạnh chiến đấu giúp tôi hăng hái đi lên không bao giờ chùn bước. Tôi sẽ chiến đấu cho hạnh phúc không tan, cho con sớm gần mẹ, cho người người không còn tang tóc chia ly…”.
Nén đau thương riêng, đồng chí coi sự hy sinh của người bạn đời và sự xa cách các con là động lực mạnh mẽ nhất để tiếp tục dấn thân vào những chặng đường chiến đấu nguy hiểm phía trước.
IV. Thủ lĩnh phong trào phụ nữ miền Nam và ngọn đuốc cách mạng nội thành Sài Gòn - Gia Định (1954 – 1967)
1. Lãnh đạo phong trào phụ nữ miền Nam
Hoạt động bí mật thời kỳ Mỹ - Diệm: Sau năm 1954, đồng chí Lê Thị Riêng công tác tại Ban Phụ vận Xứ ủy Nam Bộ, tích cực tuyên truyền, vận động phụ nữ Sài Gòn và các tỉnh Nam Bộ tham gia phong trào đấu tranh chính trị đòi thi hành Hiệp định Geneva, chống chế độ độc tài phát xít Mỹ - Diệm.
Năm 1960, khi Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam và Hội Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng miền Nam Việt Nam được thành lập, đồng chí Lê Thị Riêng được bầu làm Ủy viên Trung ương Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam và Phó Hội trưởng Ban Chấp hành Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng miền Nam Việt Nam. Đồng chí đã tham gia tổ chức thành công hai kỳ Đại hội của Hội, và tại Đại hội lần thứ II (1965), đồng chí tiếp tục được tín nhiệm bầu giữ chức Phó Hội trưởng.
Đồng chí là người có đóng góp đặc biệt quan trọng cho sự ra đời và phát triển của tờ báo Phụ nữ Giải phóng. Đồng chí trực tiếp viết nhiều bài xã luận sắc sảo, truyền cảm hứng đấu tranh cho hàng triệu phụ nữ. Từ thực tiễn phong trào, đồng chí đã chủ trì xây dựng bản Tổng kết công tác phụ vận, đúc kết nhiều quan điểm lý luận và thực tiễn giá trị: khẳng định dù trong hoàn cảnh khó khăn đến đâu cũng phải xây dựng tổ chức quần chúng, giữ vững đường lối cách mạng đúng đắn, kết hợp chặt chẽ giữa đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang.
2. Chỉ huy phong trào phụ nữ giữa lòng đô thị Sài Gòn
Năm 1965: Đồng chí được phân công làm Trưởng ban Phụ vận Khu ủy Sài Gòn - Gia Định.
Năm 1966: Đồng chí được điều động tham gia Thành ủy Sài Gòn - Gia Định, trực tiếp phụ trách phong trào phụ nữ nội thành Sài Gòn – Chợ Lớn.
Bản lĩnh cán bộ đô thị: Trực tiếp hoạt động giữa trung tâm sào huyệt của kẻ thù – nơi mật vụ, tình báo và cảnh sát gắt gao bủa giăng, đồng chí Lê Thị Riêng đã thể hiện sự khôn khéo và bản lĩnh tuyệt vời. Đồng chí linh hoạt gieo mầm, xây dựng cơ sở cách mạng vững chắc trong tầng lớp công nhân, trí thức, tiểu thương và phụ nữ lao động, biến các phong trào dân sinh, dân chủ thành những làn sóng đấu tranh chính trị mạnh mẽ ngay trong vùng địch kiểm soát.
V. Sa vào tay giặc, khí tiết kiên trung trong ngục tối và sự hy sinh anh dũng (1967 – 1968)
1. Bị bắt và những cuộc tra tấn dã man
Ngày 09 tháng 5 năm 1967 (tháng 5/1967), trong khi đang trên đường đi công tác qua khu vực chợ Đa Kao (Sài Gòn), đồng chí Lê Thị Riêng chẳng may bị tên phản bội Ca Vĩnh Phối nhận mặt và chỉ điểm cho mật vụ bắt giữ.
Biết rõ đồng chí là một cán bộ lãnh đạo cấp cao của cách mạng, chính quyền Sài gòn và cơ quan tình báo Mỹ đã chuyển đồng chí qua nhiều nhà giam khét tiếng: từ Biệt đội 23 sang phòng thẩm vấn đặc biệt của cơ quan tình báo CIA, rồi sang phòng Hoạt vụ Tổng nha Cảnh sát. Kẻ thù đã dùng mọi thủ đoạn từ dụ dỗ, mua chuộc đến áp dụng những cực hình tra tấn dã man nhất: đánh đập, châm điện, nhấn nước, và dùng lửa đốt trơ xương các đầu ngón tay của chị.
2. Khí tiết người cộng sản bất khuất
Trải qua những trận đòn tra khảo điên cuồng, thân thể bị tàn phá nặng nề nhưng người nữ chiến sĩ cộng sản vẫn giữ vững khí tiết sắt đá, kiên quyết không khai báo bất kỳ bí mật nào của tổ chức. Trong ngục tối, dù chịu muôn vàn đau đớn, đồng chí vẫn tìm cách động viên các đồng chí, đồng đội cùng bị giam giữ bằng lời dặn dò ngắn gọn nhưng khắc sâu vào tâm khảm:
"Ráng đừng khai nhé, ráng nhé!"
Lời dặn ấy đã trở thành điểm tựa tinh thần, tiếp thêm sức mạnh cho các chiến sĩ cách mạng giữ vững niềm tin trước nanh nốt của kẻ thù.
3. Cuộc thủ tiêu đêm Tết Mậu Thân và hành động lấy thân che đạn
Không thể khuất phục được người nữ thủ lĩnh kiên trung, đêm 31 tháng 1 năm 1968 (tức đêm mùng 2 Tết Mậu Thân 1968), chính quyền thực dân mới đã lén lút đưa đồng chí Lê Thị Riêng cùng một số chiến sĩ cách mạng đi thủ tiêu tại khu vực bốt Bà Hòa ở Chợ Lớn (nay thuộc đường Hồng Bàng, Quận 5, TP. Hồ Chí Minh). Đi cùng đợt thủ tiêu này có đồng chí Trần Văn Kiểu (lãnh đạo phong trào công nhân) và chị Phùng Ngọc Anh (nữ chiến sĩ biệt động nổi tiếng với biệt danh "Tiểu Long nữ").
Trước họng súng tàn bạo của quân thù trong giây phút cuối cùng của cuộc đời, đồng chí Lê Thị Riêng vẫn hiên ngang ngẩng cao đầu hô vang lời thề hối: "Hồ Chí Minh muôn năm!". Đặc biệt, khi kẻ thù xả đạn, đồng chí Lê Thị Riêng đã nhanh trí dùng chính thân mình đè lên che chắn đạn cho người đồng đội trẻ Phùng Ngọc Anh. Nhờ sự che chở anh dũng của chị Hai Riêng, chị Phùng Ngọc Anh đã may mắn sống sót qua cơn mưa đạn. Chiếc kẹp tóc mà đồng chí Lê Thị Riêng mang bên mình lúc hy sinh đã được chị Phùng Ngọc Anh cất giữ suốt nhiều thập kỷ như một kỷ vật thiêng liêng về tình đồng chí bất tử.
VI. Di sản tinh thần, những vần thơ tình mẫu tử và sự vinh danh muôn đời
1. Cuốn sổ tay nhật ký và những vần thơ dạt dào tình mẹ
Sau khi đồng chí hy sinh, cuốn sổ tay nhật ký cá nhân của chị đã trở thành di sản tinh thần vô giá. Mở đầu cuốn sổ tay là những câu thơ chan chứa tình thương yêu tha thiết của người mẹ gửi hai con trai Minh Chánh và Chí Công đang sống xa cách trên miền Bắc:
"Tôi ước mơ một ngày nào đâu đó…
Hà Nội ơi! Cho tôi đến Thủ đô
Gặp lại hai con, tôi ôm cả vào lòng
Tôi siết mãi, không bao giờ buông ra nữa...
...Mẹ nguyện làm, một chiến đấu viên
Mẹ chiến đấu, cho ngày mai tươi sáng.
Cho Bắc Nam thống nhất
Cho đất nước hòa bình
Cho mọi người được no ấm quang vinh
Cho con được hưởng trọn tình thương của mẹ."
2. Làn sóng căm phẫn quốc tế và phong trào thi đua trong nước
Sự hy sinh hèn hạ của kẻ thù đối với đồng chí Lê Thị Riêng đã làm rung động và phẫn nộ lương tri nhân loại. Liên đoàn Phụ nữ Dân chủ Quốc tế đã gửi bức điện chia buồn sâu sắc và cực lực lên án hành động tàn bạo của chính quyền Sài Gòn.
Ở trong nước, Hội Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng miền Nam đã phát động phong trào thi đua rộng khắp: "Phụ nữ miền Nam nỗ lực làm gấp 5, gấp 10 lần thay chị Lê Thị Riêng để tiêu diệt kẻ thù". Lễ truy điệu đồng chí được tổ chức trang trọng từ cấp Trung ương Hội đến từng xã, biến nỗi đau thành sức mạnh cách mạng tiến lên giành thắng lợi hoàn toàn.
3. Sự vinh danh của Đảng, Nhà nước và Nhân dân
Truy tặng danh hiệu Anh hùng: Ngày 10 tháng 4 năm 2001, Chủ tịch nước Trần Đức Lương đã ký quyết định truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho liệt sĩ Lê Thị Riêng vì những cống hiến đặc biệt xuất sắc cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.
Những công trình mang tên người Nữ Anh hùng:
Thành phố Hồ Chí Minh: Tên của đồng chí được đặt cho Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng (Quận 10) – nơi đặt bia tưởng niệm trang nghiêm; đường Lê Thị Riêng tại Quận 1; Trường Tiểu học Lê Thị Riêng (Quận 10) và Trường Trung cấp Lê Thị Riêng (phường Phước Long).
Tỉnh Cà Mau & Bạc Liêu: Tượng đài, bia lịch sử và Trường THPT Lê Thị Riêng (xã Hòa Bình) được xây dựng trang trọng để ghi nhớ người con ưu tú của quê hương.
Tên đường Lê Thị Riêng cũng xuất hiện rạng rỡ tại nhiều thành phố lớn trên cả nước như Pleiku, Buôn Ma Thuột, Đà Lạt...
Cả cuộc đời 43 tuổi xuân của đồng chí Lê Thị Riêng là một pho tiểu thuyết cách mạng kiệt xuất về lòng trung thành vô hạn với Đảng, tình yêu nước nồng nàn, tình mẫu tử thiết tha và khí tiết bất khuất của người phụ nữ Việt Nam "Anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang".
