Anh hùng, liệt sĩ Bùi Thị Cúc - Sống anh dũng, chết vẻ vang
Bùi Thị Cúc, tên thật là Trần Thị Lan, sinh năm 1930 tại làng Vân Mạc, xã Vân Du, huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên, nay thuộc xã Xuân Trúc, tỉnh Hưng Yên. Sinh ra trong một gia đình nông dân và lớn lên trên quê hương có truyền thống yêu nước, bà sớm tham gia các hoạt động cách mạng.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Trần Thị Lan tham gia công tác đoàn thể và dân vận tại địa phương. Năm 1947, bà được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam. Khi ấy, bà là một trong những nữ đảng viên trẻ của địa phương. Sau thời gian làm công tác phụ nữ, bà trở thành cán bộ địch vận của Huyện Hội Phụ nữ Ân Thi.
Cuối năm 1949, trước yêu cầu của tình hình cách mạng, bà được điều động vào lực lượng Công an, trở thành cán bộ Công an quận III tỉnh Hưng Yên. Nhiệm vụ của bà là hoạt động trong vùng địch kiểm soát, làm công tác địch vận, phản gián, nắm tình hình và thu thập tin tức.
Để hoạt động trong lòng địch, Bùi Thị Cúc được tổ chức tạo cho một vỏ bọc là người buôn bán nhỏ. Hằng ngày, bà mang hàng ra khu vực chợ Cảnh Lâm, gần bốt Cảnh Lâm, vừa buôn bán vừa tìm cách tiếp cận những người trong bốt để nắm thông tin. Công việc tưởng như bình thường ấy lại đòi hỏi người phụ nữ trẻ phải chấp nhận một điều rất khó khăn: ngay cả người dân và người thân cũng có thể hiểu lầm rằng bà đã thay đổi, chỉ lo làm ăn và không còn hoạt động cách mạng.
Bằng sự khéo léo và kiên nhẫn, Bùi Thị Cúc từng bước tạo được lòng tin của Nguyễn Doãn Nhi, một người làm việc cho địch tại khu vực bốt Cảnh Lâm. Từ mối quan hệ đó, bà tiếp tục thực hiện nhiệm vụ được giao, góp phần giúp lực lượng cách mạng nắm tình hình và xây dựng cơ sở ngay trong vùng địch kiểm soát.
Đến khi tổ chức quyết định hành động, Bùi Thị Cúc bố trí một cuộc hẹn với Nguyễn Doãn Nhi tại làng Vân Mạc. Lực lượng cách mạng đã phối hợp thực hiện nhiệm vụ, sau đó rút về an toàn. Sự việc khiến địch tổ chức truy lùng và bắt giữ nhiều người trong khu vực để tìm người tham gia. Bùi Thị Cúc cuối cùng bị bắt.
Những ngày bị giam giữ là thử thách cuối cùng đối với người nữ cán bộ Công an trẻ tuổi. Địch tìm nhiều cách dụ dỗ, đe dọa và tra khảo nhằm buộc bà khai báo về cơ sở cách mạng. Nhưng Bùi Thị Cúc không tiết lộ những thông tin có thể gây nguy hiểm cho đồng đội và cơ sở. Một số tư liệu của Công an Hưng Yên còn ghi nhận bà đã nhận trách nhiệm về mình, qua đó bảo vệ những người khác.
Sáng 15-5-1950, giữa phiên chợ Cảnh Lâm, Bùi Thị Cúc bị đưa ra trước dân chúng. Dù đứng trước cái chết, bà vẫn giữ tư thế hiên ngang và hô vang: “Hồ Chủ tịch muôn năm”. Khi ấy, bà vừa tròn 20 tuổi.
Sự hy sinh của Bùi Thị Cúc gây xúc động sâu sắc trong nhân dân và đồng đội. Điều đặc biệt là câu chuyện về người nữ chiến sĩ trẻ không dừng lại ở ngày bà hy sinh. Ngày 15-1-1952, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 77/SL, truy tặng bà Huân chương Độc lập hạng Ba cùng sáu chữ vàng:
“Sống anh dũng, chết vẻ vang.”
Sáu chữ ấy về sau trở thành câu nói gắn liền với tên tuổi Bùi Thị Cúc. Đó không chỉ là sự ghi nhận đối với một người đã hy sinh, mà còn là cách lịch sử lưu lại hình ảnh một nữ đảng viên, một nữ cán bộ Công an cách mạng đã giữ vững khí tiết cho đến phút cuối cùng.
Năm 1995, Nhà nước truy tặng Bùi Thị Cúc danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Câu chuyện về bà cũng tiếp tục được gìn giữ trên chính quê hương. Năm 2026, Khu lưu niệm Anh hùng liệt sĩ Công an nhân dân Bùi Thị Cúc được khánh thành tại thôn Vân Mạc, xã Xuân Trúc. Công trình rộng hơn 13.000 m², gồm tượng đài, nhà thờ, nhà trưng bày và các hạng mục phụ trợ, trở thành nơi lưu giữ những tư liệu và dấu ấn về cuộc đời người nữ Anh hùng.
Điều khiến câu chuyện về Bùi Thị Cúc còn được nhắc nhớ không chỉ là danh hiệu Anh hùng hay những phần thưởng được trao tặng sau này. Đó còn là hình ảnh một cô gái mới hai mươi tuổi, chấp nhận để chính người thân và bà con hiểu lầm về mình trong quá trình làm nhiệm vụ; là một nữ cán bộ hoạt động âm thầm giữa vùng địch kiểm soát; và cuối cùng là người đã lựa chọn giữ bí mật cho đồng đội ngay cả khi biết mình không còn cơ hội trở về.
Từ một cô gái làng Vân Mạc đến người nữ chiến sĩ Công an cách mạng, cuộc đời Bùi Thị Cúc chỉ kéo dài 20 năm, nhưng câu chuyện về bà đã vượt xa tuổi đời ấy. Sáu chữ “Sống anh dũng, chết vẻ vang” được trao tặng từ năm 1952 vẫn gắn với tên tuổi bà cho đến hôm nay, như một dấu mốc nhắc nhớ về một người phụ nữ trẻ đã dành những năm tháng đẹp nhất của đời mình cho cách mạng và quê hương.
