Anh hùng liệt sĩ Hoàng Văn Thọ
oàng Văn Thọ, dân tộc Tày, sinh năm 1932 trong một gia đình nông dân ở làng Thanh Tú, xã Đại Lịch, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái. Từ tháng 7/1945 trước ngày giành chính quyền Thọ đã cùng đồng bào Đại Lịch đi phá kho thóc của Nhật - Pháp ở làng Mỵ. Đầu tháng 10 năm 1947 quân Pháp từ Sơn La đánh sang tái chiếm Văn Chấn, lập các đồn Ca Vịnh, Dọc, Mỵ, Đồng Bồ bao quanh Đại Lịch. Đồng chí Đào Tiến Lộc, Bí thư Chi bộ Đảng, Chính trị viên Đội du kích xã Đại Lịch quyết định chọn Hoàng Văn Thọ, một cậu bé người làng thông minh, nhanh nhẹn, làm liên lạc cho Xã bộ Việt Minh, rồi giao cho em chọn người lập Đội du kích thiếu niên trung kiên, hỗ trợ Đội du kích vũ trang của xã. Đội lúc đầu có 3 người do Thọ làm Đội trưởng. Đội dần dần phát triển và hoạt động rất mạnh ở Đại Lịch.
Sáng ngày 20/11/1947 giặc Pháp từ đồn Dọc (Việt Hồng) kéo quân qua Đại Lịch về đồn Đồng Bồ. Sau khi chuyển lệnh của đồng chí Hùng Sơn, Chủ tịch Xã bộ Việt Minh đến Đội du kích võ trang, Thọ xin ở lại trực tiếp chiến đấu. Đồng chí Hoàng Minh Lưu, Đội trưởng Đội du kích bố trí cho Thọ giật mìn tự chế tại vị trí mai phục ở đèo Din. Được Minh Lưu ra lệnh, hai quả địa lôi nổ tung, hai tên Pháp, 6 tên ngụy chết và bị thương. Bọn giặc tán loạn. Thấy vậy, Hoàng Văn Thọ từ bìa rừng nhảy xuống tháo khẩu xten trên tay tên Pháp vừa trúng mìn rồi ôm súng chạy vào ven đồi. Không may, băng đạn của tốp lính đi sau bắn trúng anh.
Hoàng Văn Thọ hy sinh anh dũng và là liệt sĩ đầu tiên trong số hàng chục liệt sĩ của xã Đại Lịch thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, đã gây tiếng vang lớn trong tỉnh Yên Bái. Các phong trào “Cướp súng giặc đánh giặc”, “Giết giặc lập công” được phát động. Chủ tịch ủy ban kháng chiến tỉnh Yên Bái Trần Đình Khánh đã trao tặng cờ “Noi gương Hoàng Văn Thọ thi đua giết giặc bảo vệ quê hương” cho xã Đại Lịch - xã tiêu biểu trong năm 1947. Liệt sỹ Hoàng Văn Thọ được truy tặng Huân chương Chiến công hạng Ba và Bằng Tổ quốc ghi công.
Ngày 22/08/1998 Chủ tịch nước đã ký Quyết định số 423 KT/CTN truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân cho liệt sỹ Hoàng Văn Thọ vì “đã có thành tích đặc biệt xuất sắc trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp”, ghi vào sổ vàng số 02/QP. Anh hùng liệt sĩ Hoàng Văn Thọ còn được truy tặng Huân chương chiến công và Bằng Tổ quốc ghi công.
Trước đó, tháng 10/1988 và tháng 5/1990, Tỉnh đoàn Hoàng Liên Sơn đã tổ chức hai cuộc Hội thảo về Đội du kích thiếu niên Đại Lịch, các đại biểu đều nhất trí coi “Hoàng Văn Thọ là “Kim Đồng” của Hoàng Liên Sơn”, Tỉnh đoàn cũng quyết định lập Giải thưởng Hoàng Văn Thọ để trao tặng cho các em thiếu nhi học sinh của tỉnh đạt thành tích xuất sắc trong phong trào thi đua “Đi tìm địa chỉ đỏ” do Trung ương Đoàn phát động những năm đó.
Nhiều văn nghệ sĩ khâm phục và cảm hứng trước tấm gương chiến đấu, hy sinh của liệt sỹ Hoàng Văn Ihọ, đã có những sáng tác ghi nhận chiến công nhằm giáo dục truyền thống cho thế hệ sau. Nhà văn Hà Lâm Kỳ - cùng quê Đại Lịch -đã viết cuốn truyện dài “Kỷ vật cuối cùng” được NXB Kim Đồng in, phát hành năm 1991 (tái bản 1993 và năm 2009), được giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam (1992) và được đưa vào chương trình giảng dạy Văn học địa phương (Lớp 9) theo quyết định phê duyệt của Bộ Giáo dục - Đào tạo. Tranh sơn dầu “Hoàng Văn Thọ cướp súng Tây” của họa sĩ Quách Hùng đoạt giải thưởng trong tỉnh và khu vực, đã được thiếu nhi Yên Bái chọn đem tặng Cố vấn Phạm Văn Đồng năm 1991, họa sĩ cũng tạc một bức tượng gỗ đi dự triển lãm toàn quốc và đắp tượng bán thân tặng xã Đại Lịch. Đoàn ca múa dân tộc tỉnh đã dựng vở ca kịch “Hương cốm mùa thu” của Xuân Nguyên đi hội diễn toàn quốc. Các trường trung học cơ sở, phổ thông trung học tập vở kịch “Chim ri đá” của Phạm Tuất... Ở tỉnh Yên Bái đã có bốn trường tiểu học và một con đường ở Thị xã Nghĩa Lộ mang tên Hoàng Văn Thọ. Đặc biệt, Huyện Đoàn Văn Chấn đã cùng nhân dân xã Đại Lịch vận động quyên góp, xây dựng Nhà lưu niệm Anh hùng Liệt sỹ Hoàng Văn Thọ, bên cạnh Đài Liệt sỹ địa phương tại xã Đại Lịch. Nhà lưu niệm còn là nơi thờ người Anh hùng, được khánh thành nhân dịp 27 tháng 7 năm 2010. Phần mộ người Anh hùng nay được quy tập tại Nghĩa trang Liệt sỹ Thái Lão huyện Văn Chấn.
Anh hùng liệt sĩ Hoàng Văn Thọ, niềm tự hào của lớp lớp thanh thiếu niên các dân tộc Yên Bái. Anh xứng đáng đứng bên các Anh hùng thiếu niên như Kim Đồng, Vừ A Dính, Dương Văn Nội, Ka Pa Kơ Lơn, làm vẻ vang truyền thống Đội thiếu niên tiền phong Hồ Chí Minh.
