Anh hùng, Liệt sĩ Lê Thị Riêng

Những ngày tháng 7/2026, thông tin về cuộc tìm kiếm hài cốt Anh hùng, liệt sĩ Lê Thị Riêng và các đồng đội tại Công viên Lê Thị Riêng (Thành phố Hồ Chí Minh) thu hút sự quan tâm đặc biệt của đông đảo công chúng. Trong khi cuộc tìm kiếm vẫn đang được triển khai, tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, hai kỷ vật đặc biệt gắn với cuộc đời Bà - một cuốn sổ tay và một chiếc kẹp tóc vẫn lặng lẽ lưu giữ những câu chuyện xúc động về tình cảm, lý tưởng cách mạng và sự hy sinh của người nữ chiến sĩ kiên trung.

Theo hồ sơ hiện vật của Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia), năm 1973, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam đã chuyển giao hai hiện vật này cho Bảo tàng. Cùng gắn với cuộc đời Anh hùng, liệt sĩ Lê Thị Riêng, nhưng mỗi hiện vật lại lưu giữ một lát cắt khác nhau trong cuộc đời Bà. Nếu cuốn sổ tay ghi lại những dòng tâm sự do chính Bà viết trong những năm tháng chiến đấu, thì chiếc kẹp tóc lại là kỷ vật đã theo Bà đến những giờ phút cuối cùng và được đồng đội gìn giữ như một minh chứng sống động về sự hy sinh bất khuất. Hơn nửa thế kỷ qua, hai hiện vật vẫn được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia trân trọng, gìn giữ và giới thiệu tới công chúng như những chứng tích quý giá về cuộc đời, lý tưởng cách mạng và sự hy sinh cao cả của Anh hùng, liệt sĩ Lê Thị Riêng.

Lê Thị Riêng (1925-1968), quê tại xã Vĩnh Mỹ, huyện Giá Rai, tỉnh Bạc Liêu, là một trong những nữ cán bộ lãnh đạo tiêu biểu của phong trào phụ nữ miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Sinh ra trong hoàn cảnh mồ côi, lớn lên giữa nhiều khó khăn, gian khổ, Bà sớm giác ngộ cách mạng và tham gia hoạt động từ khi còn rất trẻ.

Trong quá trình hoạt động, Bà trưởng thành từ cơ sở, trở thành một trong những cán bộ chủ chốt của phong trào phụ nữ Nam Bộ và sau này giữ cương vị Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng miền Nam Việt Nam. Cuộc đời hoạt động cách mạng của Bà gắn liền với những năm tháng chiến đấu đầy gian khổ, hiểm nguy; nhiều lần phải xa gia đình, chấp nhận hy sinh hạnh phúc riêng tư để hoàn thành nhiệm vụ, cống hiến trọn đời cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và sự nghiệp giải phóng phụ nữ.

Cuốn sổ tay - nơi lưu giữ những tâm tư của người nữ chiến sĩ

Giữa năm 1960, trước yêu cầu của cách mạng miền Nam, vợ chồng Lê Thị Riêng và Lê Trọng Tam quyết định gửi hai con nhỏ là Minh Chánh và Chí Công ra miền Bắc để bảo đảm an toàn vàthuận lợi cho công tác. Ít lâu sau, hai vợ chồng cũng chia tay nhau để nhận nhiệm vụ ở hai địa bàn khác nhau, hẹn sẽ gặp lại sau sáu tháng tại nơi chia tay ở chiến khu miền Đông.

Thế nhưng, lời hẹn ấy đã không bao giờ trở thành hiện thực. Đồng chí Lê Trọng Tam hy sinh trên đường công tác, để lại bà Lê Thị Riêng tiếp tục con đường cách mạng với nỗi đau mất người bạn đời và nỗi nhớ hai con nhỏ luôn canh cánh trong lòng.

Trong những tháng năm hoạt động đầy gian khổ ấy, cuốn sổ tay trở thành người bạn đồng hành đặc biệt, nơi Bà ghi lại những suy tư, tình cảm và niềm tin son sắt vào sự nghiệp cách mạng. Mỗi trang viết không chỉ phản ánh đời sống nội tâm của một người phụ nữ, một người mẹ phải xa con, mà còn khắc họa bản lĩnh, ý chí và sự hy sinh thầm lặng của một nữ cán bộ cách mạng kiên trung.

Cuốn sổ tay hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có bìa cứng màu tím, kích thước 8 cm x 12 cm gồm 95 tờ, trong đó chỉ có 10 tờ được ghi chép; 85 tờ còn lại vẫn để trắng. Những trang giấy đã ngả màu theo thời gian, nhưng từng nét chữ vẫn lưu giữ nguyên vẹn tâm tư của người nữ chiến sỹ trong những năm tháng chiến tranh. Chỉ vài chữ ngắn ngủi nhưng đủ để cho thấy cuốn sổ được Bà dành cho hai người con yêu quý, như một kỷ vật gửi lại trong những năm tháng chiến tranh còn chưa biết ngày đoàn tụ.

Ở trang đầu, Bà nắn nót viết dòng chữ: "Mẹ tặng Minh Chánh Chí Công".

Nổi bật nhất là bài viết Một kỷ niệm đau xót, được Bà ghi lại đúng 2 năm sau ngày chồng hy sinh. Những dòng chữ mộc mạc nhưng đầy day dứt đã tái hiện nỗi đau của người vợ, người mẹ phải xa con, mất chồng giữa khói lửa chiến tranh:

“Ngày 28.10.1960 vợ chồng tôi chia tay nhau giữa khu quen thuộc ở miền Đông và cũng là ngày chúng tôi vĩnh biệt nhau mãi mãi…

Chúng tôi đã nhiều lần hợp tan như thế nhưng chuyến đi này tôi cảm thấy quyến luyến vì mới xa con lại phải xa chồng…

Sáu tháng sau khi đi công tác trở về … tôi nuôi hy vọng đầu tiên là được gặp chồng. Đến nơi tôi được biết anh đi công tác chưa về… Mãi đến ngày 29.4.1961 được các đồng chí cấp ủy mời đến, câu nói đầu tiên của các anh mà tôi bắt buộc phải nghe, mãi đến nay mỗi khi nhớ đến tôi đều thấm sợ.

“xin báo cho chị một tin buồn, anh ấy đã hy sinh”

Thôi hết rồi!... Không thể có một sự thật tàn nhẫn như thế đến với tôi, với con người đã chịu nhiều cô đơn từ thuở bé….

Khi ngồi viết những dòng này, tôi vẫn chưa tìm đến được nấm đất thân yêu, nơi chồng tôi đã gửi xác.

Bảy năm trời chung sống, từ 3.5.1954 đến 4-12-1960, bao nhiêu tình sâu nghĩa nặng của vợ chồng tôi đã kết thúc trên đời, còn lại hai con đang sống xa mẹ. Chúng là nguồn hạnh phúc, là sức chiến đấu giúp tôi hăng hái đi lên không bao giờ quỵ bước.

Tôi sẽ chiến đấu cho hạnh phúc không tan, cho con sớm gần mẹ, cho người người không còn tang tóc chia ly.

 Ngày 4.12.1962” (1)

Những dòng viết ấy không chỉ phản ánh mất mát riêng của một con người mà còn cho thấy nghị lực của cán bộ cách mạng, biết biến đau thương thành sức mạnh đế tiếp tục chiến đấu vì độc lập dân tộc.

Xen giữa những dòng hồi tưởng là bài thơ “Ước mơ”, được viết vào Tết năm 1963. Trong từng câu thơ là nỗi nhớ khôn nguôi của một người mẹ dành cho hai con nhỏ đang ở miền Bắc. Điều Bà mong mỏi không phải là hạnh phúc cho riêng mình, mà chỉ là ngày được trở về được ôm hai con vào lòng, "siết mãi không bao giờ buông ra nữa"(2). Khát vọng đoàn tụ ấy cũng chính là khát vọng hòa bình, thống nhất của cả dân tộc. Với Bà, chỉ khi đất nước thống nhất, chiến tranh chấm dứt thì gia đình mới có ngày sum họp, con trẻ mới được lớn lên trong tình yêu thương của cha mẹ. Bởi vậy, ước mơ gặp lại các con cũng chính là động lực để bà tiếp tục dấn thân chiến đấu vì hòa bình, vì ngày Bắc – Nam sum họp.

Đáng tiếc, ước mơ bình dị ấy đã mãi mãi dang dở. Đầu năm 1968, Lê Thị Riêng hy sinh khi chưa một lần được gặp lại Minh Chánh và Chí Công. Vì thế, cuốn sổ tay hôm nay không chỉ lưu giữ tâm tư của một người mẹ, mà còn là chứng tích xúc động về sự hy sinh thầm lặng của biết bao gia đình Việt Nam trong chiến tranh.