Anh hùng liệt sĩ Nông Văn Dền
Anh hùng liệt sĩ Nông Văn Dền (tức Kim Đồng) sinh năm 1929, là người dân tộc Tày, quê ở bản Nà Mạ, xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng.
Sớm được anh trai là đội viên giải phóng quân và cán bộ Việt Minh giáo dục, giác ngộ, Kim Đồng đã theo các anh làm các công việc: canh gác, chuyển thư từ, nghe nói chuyện về tội ác của quân giặc... và trở thành một liên lạc viên tin cậy của tổ chức đảng. Kim Đồng đã mau chóng làm quen với cách thức làm công tác bí mật, nhiều lần đưa, chuyển thư từ, đưa đường cho cán bộ lọt qua sự bao vây, canh gác của địch. Kim Đồng vừa gan dạ, vừa mưu trí, có nhiều sáng kiến bảo vệ tài liệu mật bằng những hình thức ít người có thể ngờ đến như giấu tài liệu trong ống rỗng của cần câu. Gặp lính dọa khám xét, Kim Đồng vẫn bình tĩnh như không.
Khi làm nhiệm vụ canh gác cho cuộc họp của cán bộ, Kim Đồng vờ ngồi câu bên bờ suối, có dây rồng từ bờ suối lên nhà họp, hể có động là anh rung dây để chuông trong nhà kêu lên báo cho cán bộ kịp thời di chuyển. Có lần, khi làm nhiệm vụ dẫn cán bộ băng rừng đến điểm tập kết, anh bất ngờ gặp lính đi tuần. Kim Đồng bình tĩnh ra hiệu cho cán bộ ẩn nấp còn anh thản nhiên tới gặp địch, vờ hỏi han chuyện trò bâng quơ, địch chẳng mảy may nghi ngờ. Anh còn vận động các bạn cùng lứa tuổi trong bản làm nhiệm vụ liên lạc, chuyển công văn, tài liệu, đưa đón cán bộ, trinh sát nắm tình hình địch để cung cấp cho cán bộ.
Năm 1941, Bác Hồ về Pác Bó, Kim Đồng được gặp Bác ở căn cứ cách mạng. Tháng 5-1941, Trung ương Đảng quyết định thành lập Đội Thiếu niên cứu quốc với 4 đội viên, gồm Dền (Kim Đồng), Thân (Cao Sơn), Xậu (Thanh Thủy), Mì (Thủy Tiên); Kim Đồng được bầu làm đội trưởng đầu tiên của đội. Được rèn luyện, thử thách, Kim Đồng luôn thể hiện trí thông minh, lòng dũng cảm, hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ được giao.
Tháng 8-1942, Kim Đồng được vinh dự gặp Bác Hồ tại hang Nộc Én trên ngọn núi sau làng Nà Mạ. Bác khen ngợi đội trưởng Kim Đồng mưu trí, nhanh nhẹn, dũng cảm. Bác khuyên Kim Đồng cùng đội viên hãy giúp đỡ, tích cực bảo vệ cách mạng, vừa hoạt động vừa học văn hóa, chính trị để sau này nước nhà giành được độc lập, góp phần xây dựng đất nước.
Rạng sáng ngày 15-2-1943, Kim Đồng được giao nhiệm vụ canh gác, bảo vệ cuộc họp bí mật của Trung ương Đảng. Địch phát hiện và cho một lực lượng khá lớn bao vây hòng bắt sống các đồng chí lãnh đạo của Đảng. Trước tình thế nguy hiểm, Kim Đồng đã mưu trí bảo người bạn Cao Sơn lùi về phía sau, chạy về căn cứ báo cáo. Đợi bạn đi rồi, Kim Đồng đánh lạc hướng, lừa địch tập trung lực lượng và hỏa lực về phía mình. Anh ngắm kỹ địa hình, chạy vọt qua suối, tiến lên phía rừng. Như vậy, bọn lính sẽ phải nổ súng hoặc kêu lên, và sẽ bị lộ. Quả nhiên, thấy có bóng người chạy, bọn giặc lên đạn và hô: "Đứng lại!". Kim Đồng không dừng chân. Giặc bắn theo. Nhờ tiếng súng báo động ấy, các đồng chí cán bộ ở gần đó đã thoát lên rừng. Song, Kim Đồng bị trúng đạn và anh dũng hy sinh ngay bờ suối Lênin khi anh vừa tròn 14 tuổi! Khi hy sinh, Kim Đồng là Đội trưởng Đội Thiếu niên cứu quốc.
Ngày 15-5-1986, nhân kỷ niệm lần thứ 45 ngày thành lập Đội Thiếu niên tiền phong Hồ Chí Minh, mộ và tượng người đội viên liệt sĩ anh hùng Kim Đồng đang tung con chim sáo bay lên đã được khánh thành.
Ngày 23-9-1997, Nông Văn Dền (tức Kim Đồng) được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Sau khi Kim Đồng hy sinh, nhiều nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ đã sáng tác những tác phẩm ca ngợi tinh thần hy sinh dũng cảm của anh.
