Anh hùng liệt sĩ Trần Đại Nghĩa – Chiến sĩ biệt động Sài Gòn, kiên cường trong chiến đấu.

Thiếu tướng, Giáo sư, Viện sĩ, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa, tên thật là Phạm Quang Lễ – sinh ngày 13/9/1913 trong một gia đình nhà giáo nghèo tại xã Chính Hiệp (nay là xã Hòa Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long). Mồ côi cha từ năm lên 7 tuổi, ông lớn lên trong vòng tay tảo tần của mẹ và chị gái.

Ngay từ thuở nhỏ, Phạm Quang Lễ đã bộc lộ chất thông minh và nghị lực. Năm 1933, ông xuất sắc đỗ đầu cả hai tấm bằng Tú tài Việt và Tú tài Tây – một thành tích hiếm có vào thời điểm ấy. Thế nhưng, hoàn cảnh gia đình khó khăn không có tiền ra Hà Nội học tiếp, ông chấp nhận ở lại quê, đi làm để phụ giúp mẹ và chị, đồng thời âm thầm nuôi dưỡng khát vọng vươn lên.

Dù không được đến trường nhưng trong thời gian này, ông vẫn tự học, thậm chí tìm tòi nghiên cứu thêm cả về luật pháp – minh chứng rõ ràng cho tinh thần vượt khó và quyết tâm không khuất phục trước hoàn cảnh.

Hành trình du học và đỉnh cao tri thức tại châu Âu

Từ miền quê Vĩnh Long, giáo sư Trần Đại Nghĩa đã vươn tới khát vọng chinh phục đỉnh cao tri thức. Chuyến du học tại Pháp chính là bước ngoặt lớn mở ra hành trình trở thành một nhà khoa học tầm vóc quốc tế.

Những năm tháng học tập tại Pháp – Đức

Tháng 9 năm 1935, Phạm Quang Lễ sang Pháp du học mang theo khát vọng vươn tới đỉnh cao khoa học kỹ thuật, đặc biệt trong lĩnh vực chế tạo vũ khí. Ông theo học và tốt nghiệp tại nhiều trường danh tiếng như Đại học Bách khoa, Đại học Mỏ, Đại học Điện, Sorbonne, Cầu đường Paris và Học viện Kỹ thuật Hàng không.

Những năm tháng học tập ấy đã trang bị cho ông nền tảng tri thức sâu rộng và toàn diện. Đây cũng là bước chuẩn bị quan trọng cho vai trò của ông sau này trong lĩnh vực kỹ thuật quân sự.

Từ năm 1939, ông bắt đầu làm việc tại các nhà máy công nghiệp lớn ở Pháp như điện khí Thomson và xưởng sản xuất máy bay. Năm 1942, ông sang Đức tham gia nghiên cứu tại Nhà máy chế tạo máy bay Halle và Viện nghiên cứu kỹ thuật hàng không.

Sau đó, ông trở lại Pháp tiếp tục làm việc cho Công ty SudAvion và các hãng hàng không khác. Dù sống xa quê, ông vẫn gắn bó với cộng đồng người Việt, tích cực hoạt động trong Hội Việt Nam Ái hữu tại Pháp.

Chọn quay về Tổ quốc thay vì ở lại phương Tây

Trong những năm tháng học tập và làm việc tại châu Âu, Phạm Quang Lễ đã nghiên cứu, tích lũy kiến thức về chế tạo vũ khí với một mục tiêu duy nhất ‘trở về phục vụ đất nước”. Đến năm 1946, sau 11 năm miệt mài, ông đã ghi chép được hơn 30.000 trang tài liệu quý giá về vũ khí và kỹ thuật quân sự.

Tháng 9 năm 1946, trong buổi gặp gỡ với các trí thức Việt Nam tại Pháp, lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khơi dậy trong ông ngọn lửa cống hiến: “ Nước ta còn nghèo vì 80 năm bị đế quốc bóc lột, chiếm đóng. Đồng bào Nam Bộ giờ đây còn đổ máu. Chúng ta còn gian khổ chiến đấu nhiều chứ chưa được sung sướng ngay đâu. Các chú về nước chính là để phục vụ Tổ quốc, phục vụ đồng bào…”. Không chút do dự, ông cùng nhiều trí thức khác từ bỏ cuộc sống cao sang, chọn con đường trở về giữa muôn trùng gian khó.

Ngày 5 tháng 12 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp giao cho ông trọng trách Cục trưởng Cục Quân giới và đặt cho ông bí danh với tên “Trần Đại Nghĩa” mở đầu một hành trình phụng sự vĩ đại bằng khoa học và lòng yêu nước sắt son.

Trần Đại Nghĩa – người đặt nền móng cho ngành công nghiệp quốc phòng Việt Nam

Sau những năm tháng kháng chiến đầy gian khó, đất nước bước vào giai đoạn xây dựng những trụ cột vững chắc để bảo vệ thành quả cách mạng. Kỹ sư Trần Đại Nghĩa được trao trọng trách mở ra nền móng cho ngành công nghiệp quốc phòng, nhiệm vụ lớn lao gắn liền với vận mệnh dân tộc.

Trưởng ban chế tạo vũ khí trong kháng chiến chống Pháp

Ngay sau khi trở về, kỹ sư Phạm Quang Lễ (nay mang tên Trần Đại Nghĩa) không chọn giây phút nghỉ ngơi. Ngày 27/10/1946, chỉ 7 ngày sau khi đặt chân lên đất Việt, ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp giao nhiệm vụ lên Thái Nguyên, bắt tay nghiên cứu chế tạo vũ khí phục vụ kháng chiến.