Anh hùng LLVTND Nguyễn Tài

Anh hùng LLVTND Nguyễn Tài (1926 - 2016), nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ (nay là Bộ Công an) thuộc lớp cán bộ Công an tiền bối và cũng là người có khá nhiều kỷ niệm gắn bó với Hà Nội. Thời kháng chiến chống Pháp, ông hoạt động trong nội thành và là Trưởng ty Công an Hà Nội, rồi Phó Giám đốc và quyền Giám đốc Công an đặc khu Hà Nội. Ít ai biết rằng, ông còn là một trong những người trực tiếp tham gia đàm phán với phía Pháp để Chính phủ ta tiếp quản được một Thủ đô Hà Nội gần như nguyên vẹn.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ 7/5/1954, Hiệp định Genève được ký kết ngày 21/7/1954, ta chuẩn bị tiếp quản Thủ đô. Trong Hiệp định Genève có điều khoản 15 d, đảm bảo Chuyển giao hòa bình thành phố Hà Nội và khu 300 ngày, đây là điều thế giới chưa từng có. Hà Nội được gọi là khu 80 ngày. Trong thời hạn này, chúng ta phải đấu tranh với địch, tiến tới tiếp quản Hà Nội - Thủ đô của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Đầu tháng 8/1954, đang là Giám đốc Công an đặc khu Hà Nội (nay là Công an Hà Nội), Thành ủy viên Thành ủy Hà Nội, ông Nguyễn Tài được dự một lớp học để chuẩn bị tiếp quản Thủ đô, ở Trường cải cách ruộng đất thuộc huyện Đại Từ, Thái Nguyên. Đang chuẩn bị học thì Ủy ban Liên hợp Trung ương cử người lên, xin bổ sung cán bộ để chuẩn bị tiếp quản Hà Nội.

Thành ủy Hà Nội cử ông Trần Vỹ và ông Nguyễn Tài tham gia Ủy ban, đàm phán với phía Pháp về việc chuyển giao Hà Nội. Ông cũng được cử là đảng ủy viên Đảng ủy tiếp quản Thủ đô Hà Nội. Đây là cuộc đấu tranh ngoại giao của phái đoàn ta trên bàn hội nghị ở Phù Lỗ, diễn ra từ ngày 17 đến 30/9/1954, buộc địch phải chuyển giao thành phố Hà Nội cho ta theo đúng các điều khoản của Hiệp định Genève: Pháp rút quân đúng thời hạn, bảo đảm an toàn, không phá hoại tài sản công cộng. Việc chuyển giao có hai phần, là về quân sự và về hành chính. Chuyển giao quân sự thì tương đối thuận lợi vì các công việc được Hiệp định ghi rõ ràng. Chuyển giao hành chính thì khá phức tạp, phải đạt được mấy yêu cầu lớn, là: Đảm bảo công việc hành chính không bị đứt đoạn, không ảnh hưởng đến sinh hoạt của dân và có Đội hành chính vào trước.

Việc tiếp quản Thủ đô gặp phải không ít khó khăn, thách thức do bọn hiếu chiến Pháp vẫn ngấm ngầm chống phá cách mạng Việt Nam, vì vậy phải có sự phối hợp thống nhất, chặt chẽ giữa các lực lượng. Ông kể: “Có một cơ quan, khi anh em vào thì cơ sở cung cấp bản mục lục tài sản, trong đó có cái xe ô tô, đến lúc phía Pháp bằng lòng trả cho phía ta thì chỉ còn có 3 bánh”. Vì thế vấn đề bồi hoàn tài sản trở thành rất quan trọng.a

Chuyển giao thành phố trong hòa bình theo Hiệp định Genève là việc rất đặc biệt, trên thế giới chưa từng có, nên cả hai bên đều phải “mò mẫm” cách làm. Đồng chí Nguyễn Tài được cử làm trưởng đoàn của phía ta để làm việc với phía Pháp về việc chuyển giao hành chính. Nhiệm vụ đấu tranh trên bàn đàm phán để giữ được tài sản, đảm bảo thành phố vẫn làm việc, sinh hoạt bình thường được đặt ra hết sức nặng nề. Đối với ông, nhiệm vụ này lại càng khó khăn vì đây là lần đầu tiên ông tham gia đấu tranh trên lĩnh vực ngoại giao, một công việc không phải sở trường của mình.

Thiếu tướng Văn Tiến Dũng, Trưởng đoàn đại biểu Bộ Tổng tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam chỉ đạo là cứ để cho phía Pháp nói trước các yêu cầu, phía ta sẽ căn cứ vào đó để thỏa thuận các vấn đề sao cho có lợi nhất cho ta. Thành ủy Hà Nội cử thêm ông Dương Văn Đàm là luật sư và một số người có chuyên môn về các ngành khác cùng tham gia đoàn của phía ta. Phía Pháp cử luật sư De Bresson là tùy viên pháp luật của sứ quán Pháp ở Sài Gòn.

Trong quá trình đàm phán và xây dựng Hiệp nghị về chuyển giao hành chính thành phố Hà Nội, Thành ủy luôn luôn gửi đến cho đồng chí Nguyễn Tài tin tức từ nội thành về các hoạt động phá hoại của phía Pháp. Nhờ đó mà tuy không có kiến thức về luật, nhưng có ông Dương Văn Đàm là luật sư tư vấn các vấn đề về pháp lý, nên đồng chí Nguyễn Tài có cơ sở để đấu với phía Pháp những vấn đề họ làm sai Hiệp định. Ban đầu phía Pháp thanh minh là không làm sai. Bằng trí thông minh, sắc sảo, lại có tài liệu cụ thể, với vốn “tiếng Pháp như tiếng Việt”, ông đã đưa ra chứng cứ, lý lẽ xác đáng, buộc họ phải thừa nhận hành vi phá hoại. Nhưng họ lại cãi rằng chỉ có loại cơ quan hoạt động thường xuyên thì mới phải theo Hiệp định; còn cơ quan hoạt động không thường xuyên thì không cần như vậy.

Đồng chí Nguyễn Tài vạch cho phía Pháp biết rằng chỉ có cơ quan Quốc hội mới là hoạt động không thường xuyên, mà ở Hà Nội không có cơ quan đó. Ông nói: "Ông De Bresson là cố vấn pháp lý của tòa Đại sứ Pháp mà tuyên bố như vậy, tôi xin phép được công bố trên đài phát thanh lời tuyên bố ấy". Phía Pháp thấy những lý lẽ ông đưa ra rất cứng và chặt chẽ, họ hỏi nhau xem ông là người thế nào. Sau đó ông còn “dọa” thêm trưởng đoàn của Pháp là: “Chúng tôi sẽ đăng lên báo tất cả những tài sản bị phía các ông lấy trộm, lấy cắp đi”. Sợ bị mất mặt, phía Pháp phải tuyên bố “không phản đối việc bồi hoàn những tài sản đã bị lấy đi”. Đồng chí Nguyễn Tài nắm lấy ý đó để yêu cầu ghi vào Hiệp nghị chuyển giao hành chính.

Về “Đội hành chính vào trước”, đó là cán bộ gồm nhiều ngành, lập thành nhiều tốp. Cán bộ của ngành nào, sở nào thì đi vào tốp đó, nên vào đến nơi là họ quen việc ngay. Ông Nguyễn Tài lúc sinh thời đã kể lại: “Hồi đó các ngành cũng ít, đơn giản. Ban đầu, do chưa biết số lượng cơ quan cần chuyển giao nên khi phía Pháp hỏi bên ta định cử bao nhiêu người thì tôi bảo là cần độ một chục người. Sau này cơ quan Công an kiểm tra lại, thì thấy có đến hàng trăm cơ quan. Vì vậy Đội Hành chính vào trước cần phải có khoảng mấy trăm người thì mới đảm bảo mỗi cơ quan có một đến vài người nhận chuyển giao”. Phía Pháp cũng đồng ý với đề xuất của ta.

Sau nhiều ngày đấu tranh trên bàn đàm phán, nhờ có những chứng cứ cụ thể và đấu tranh kiên quyết, Hiệp nghị về chuyển giao hành chính đã được ký kết, buộc phía Pháp phải thực hiện đúng những điều đã cam kết, đảm bảo cho hoạt động bình thường của thành phố, tạo điều kiện thuận lợi cho công tác tiếp quản.

Ngày 30/9/1954, hai bên đã ký Hiệp nghị số 13 chuyển giao Hà Nội về quân sự và trật tự. Ngày 2/10/1954, ký tiếp Hiệp nghị số 14 chuyển giao về hành chính thành phố Hà Nội, trong đó phía Pháp phải nhận hoàn lại hoặc bồi thường các tài sản đã bị lấy đi hay hủy hoại.

Buổi chiều ngày 2/10/1954, Hiệp nghị số 14 chuyển giao về hành chính thành phố Hà Nội được ký kết, cũng là buổi chiều mà các Đội hành chính vào trước lên đường; ông Trần Danh Tuyên được cử làm trưởng đoàn các Đội hành chính vào trước, ông Nguyễn Tài là phó đoàn.

Đoàn đi từ Phù Lỗ về Hà Nội bằng xe vận tải của phía Pháp, được bố trí ở tại Quân y viện Lanessan cũ (còn gọi là Bệnh viện Đồn Thủy, tức là Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 bây giờ). Trước đó, phía ta đã tổ chức nơi ăn chốn ở cho cán bộ vào; trụ sở của Ban chỉ huy cũng đóng trong bệnh viện ấy. Từ ngày 3/10/1954, cán bộ của ta đến các cơ quan hành chính ở Hà Nội, bắt đầu nhiệm vụ tiếp quản.

Việc bàn giao hành chính được thực hiện trong 7 ngày. Với sự giúp đỡ của công nhân, viên chức tại các cơ quan, chúng ta có được danh mục tài sản gốc, dùng để đối chiếu với danh mục tài sản còn lại do Pháp cung cấp. Từ đó xác định được những tài sản bị phía Pháp mang đi, làm cơ sở cho việc đòi bồi hoàn sau này. Đến chiều 9/10/1954, mọi công việc bàn giao đã hoàn thành. Cuộc tiếp quản Thủ đô của ta về cơ bản đã thành công trọn vẹn, không có nổ súng và không có bất cứ thương vong nào do giao tranh.

Sau khi tiếp quản các nơi xong, có một đoàn ngoại giao của các nước XHCN đến thăm Hà Nội và Hải Phòng, họ nói “Hiệp định này ký như thế là rất có lợi vì nếu đánh nhau bằng súng thì tan nát hết”.

Đồng chí Nguyễn Tài vô cùng tâm đắc: “Mình tiếp thu được cả thành phố còn nguyên vẹn, như thế là có lợi lắm, trên thế giới chưa bao giờ có như vậy”.

Sau này, phía Pháp phải bồi thường cho ta toàn bộ số tài sản họ đã mang đi. Trong số này đối phương đã thực sự hoàn lại một phần bằng hiện vật là những máy móc đáng giá; phần còn lại bồi thường bằng tiền với trị giá lên đến 265 triệu franc Pháp, quy đổi tỷ giá thành 2.120 triệu đồng ngân hàng thời kỳ đó. Đây thực sự là những thắng lợi vô cùng quan trọng.