Anh hùng Lực lượng vũ trang CUỐN NHẬT KÝ ĐI QUA LỬA ĐẠN Đặng Thùy Trâm – Ngọn lửa tuổi trẻ còn cháy mãi

Có những ngọn lửa được thắp lên từ một que diêm, cháy trong khoảnh khắc rồi tắt. Nhưng cũng có những ngọn lửa không cần củi, không cần gió, không bùng lên giữa trời đêm mà vẫn âm thầm cháy qua năm tháng. Đó là ngọn lửa của lòng yêu nước, của lý tưởng sống và của những con người đã dành tuổi thanh xuân đẹp nhất cho Tổ quốc.

Tôi biết đến bác sĩ, liệt sĩ Đặng Thùy Trâm qua những trang sách về một thời hoa lửa. Nhưng càng tìm hiểu về chị, tôi càng nhận ra rằng điều khiến một con người sống mãi trong lòng các thế hệ không chỉ là sự hy sinh của họ, mà còn là những giá trị họ để lại cho cuộc đời.

Giữa vô vàn kỷ vật của chiến tranh, có một cuốn nhật ký đã đi qua những năm tháng khốc liệt, vượt qua ranh giới của hai chiến tuyến, trở về với gia đình sau hơn ba thập kỷ và tiếp tục lay động trái tim của hàng triệu người. Trong cuốn nhật ký ấy có một nữ bác sĩ trẻ, có những người thương binh, có nỗi nhớ nhà, có những trăn trở của tuổi trẻ và có một tình yêu đất nước không gì có thể dập tắt.

Đó là câu chuyện về Đặng Thùy Trâm – người con gái Hà Nội đã gửi lại tuổi xuân của mình nơi chiến trường Quảng Ngãi.

Đặng Thùy Trâm sinh ngày 26 tháng 11 năm 1942 trong một gia đình trí thức tại Hà Nội. Chị tốt nghiệp Trường Đại học Y khoa Hà Nội năm 1966. Trước mắt người nữ bác sĩ trẻ khi ấy có thể là một tương lai nghề nghiệp ổn định, một cuộc sống bình yên bên gia đình và những dự định riêng của tuổi thanh xuân.

Nhưng đất nước đang trong những năm tháng chiến tranh ác liệt. Ở miền Nam, biết bao thương binh cần được cứu chữa, biết bao người dân phải sống giữa bom đạn. Với kiến thức y khoa đã học và khát vọng được cống hiến, chị tình nguyện lên đường vào chiến trường.

Tháng 3 năm 1967, sau gần ba tháng hành quân gian khổ, Đặng Thùy Trâm đến Quảng Ngãi và được phân công công tác tại huyện Đức Phổ. Chị đảm nhiệm việc cứu chữa thương binh, chăm sóc người dân và du kích địa phương trong điều kiện thiếu thốn, hiểm nguy thường trực.

Tôi thường nghĩ về quyết định ấy khi nhìn những học sinh đang ngồi trước mặt mình mỗi ngày. Ở tuổi mười tám, đôi mươi, người ta thường nghĩ đến những cánh cửa rộng mở của tương lai, những ước mơ và những niềm vui của riêng mình. Đặng Thùy Trâm cũng có một tuổi trẻ như thế. Chị cũng biết nhớ thương, biết rung động, biết buồn và biết khát khao hạnh phúc.

Nhưng chị đã lựa chọn bước đến nơi gian khổ nhất, bởi ở đó có những con người đang cần bàn tay cứu giúp của mình.

Lòng yêu nước của chị không chỉ nằm trong những lời nói lớn lao. Nó hiện diện trong từng công việc của người thầy thuốc, trong sự tận tụy bên giường bệnh, trong quyết tâm giành giật sự sống cho thương binh và trong việc tiếp tục làm nhiệm vụ giữa một chiến trường đầy hiểm nguy.

Có lẽ, đôi khi lòng yêu nước bắt đầu từ một điều giản dị như thế: biết rằng ở đâu đó có người đang cần mình, và mình không thể quay lưng.

Bệnh xá Đức Phổ là nơi Đặng Thùy Trâm cùng đồng đội thực hiện nhiệm vụ cứu chữa thương binh và nhân dân. Đó không phải một bệnh viện đầy đủ tiện nghi với những phương tiện hiện đại. Trong hoàn cảnh chiến tranh, việc duy trì hoạt động của bệnh xá đã là một thử thách lớn.

Ngày 28 tháng 4 năm 1969, khu vực bệnh xá bị đánh phá ác liệt. Chị cùng đồng đội phải chuyển bệnh xá đến địa điểm mới tại Hố Bầu Tây, thuộc khu vực Ba Tơ, Quảng Ngãi ngày nay, để tiếp tục cứu chữa người bệnh.

Một địa điểm điều trị có thể bị phá hủy, những căn nhà có thể cháy, những con đường có thể bị bom đạn cày xới. Nhưng trách nhiệm của người thầy thuốc không vì thế mà chấm dứt.

Trong hoàn cảnh ấy, hình ảnh Đặng Thùy Trâm hiện lên không chỉ như một người chiến sĩ mà còn như một người giữ gìn sự sống. Khi người khác đau đớn, chị tìm cách chữa lành. Khi đồng đội kiệt sức, chị cùng họ tiếp tục công việc. Khi sự sống trở nên mong manh, chị vẫn cố gắng níu giữ từng cơ hội.

Là một giáo viên, tôi nhận ra giữa nghề y của chị và nghề dạy học của mình có một điểm gặp gỡ: cả hai đều hướng đến con người.

Người bác sĩ chữa lành những tổn thương trên cơ thể. Người giáo viên góp phần bồi đắp tri thức, nhân cách và niềm tin cho học trò. Hai công việc khác nhau, nhưng đều đòi hỏi lòng tận tâm, tinh thần trách nhiệm và sự kiên trì ngay cả khi kết quả chưa thể đến trong ngày một ngày hai.

Nếu chị đã đi vào nơi bom đạn để bảo vệ sự sống, thì những người làm giáo dục hôm nay phải biết trân trọng hòa bình bằng cách làm tốt công việc của mình, giúp mỗi học sinh trưởng thành, biết yêu thương và sống có ích.

Đó cũng là cách tôi muốn kể về chị với các em học sinh Trường THCS Phúc Sơn A: không chỉ kể về một người đã hy sinh, mà còn kể về một người đã sống hết lòng với công việc và với con người.

Điều khiến câu chuyện về Đặng Thùy Trâm trở nên đặc biệt là hai cuốn nhật ký chị viết trong những năm tháng ở chiến trường.

Từ ngày 8 tháng 4 năm 1968 đến ngày 20 tháng 6 năm 1970, chỉ hai ngày trước khi hy sinh, chị vẫn viết nhật ký. Những trang viết ấy ghi lại cuộc sống, suy nghĩ, tình cảm, những gian khổ và những trăn trở của một nữ bác sĩ trẻ giữa chiến tranh.

Nhật ký không phải bản báo cáo thành tích. Trong đó, con người hiện lên với những cảm xúc chân thật, những phút yếu lòng, những nỗi nhớ và cả những suy tư về trách nhiệm của mình trước đất nước.

Chính điều ấy khiến tôi xúc động. Bởi trước khi trở thành một biểu tượng được nhiều thế hệ biết đến, Đặng Thùy Trâm đã là một con người bằng xương bằng thịt, có trái tim biết yêu thương và một tâm hồn luôn hướng về những điều mình tin tưởng.

Ngày 22 tháng 6 năm 1970, trên đường đi công tác tại chiến trường Quảng Ngãi, chị bị phục kích và hy sinh khi chưa đầy hai mươi tám tuổi.

Chị đã không thể tự mình trở về Hà Nội, không thể tiếp tục công việc của một người bác sĩ, không thể sống những năm tháng bình yên mà tuổi trẻ nào cũng có quyền mơ ước.

Nhưng câu chuyện của chị không khép lại vào ngày ấy.

Hai cuốn nhật ký rơi vào tay phía bên kia chiến tuyến. Frederic Whitehurst, một sĩ quan tình báo quân đội Mỹ, đã giữ lại những cuốn sổ thay vì để chúng bị tiêu hủy. Sau nhiều năm tìm cách trao trả, năm 2005, những trang nhật ký được đưa về với gia đình Đặng Thùy Trâm.

Từ đó, những dòng chữ viết giữa chiến trường đến với đông đảo bạn đọc, vượt qua khoảng cách địa lý, thời gian và những khác biệt của một cuộc chiến đã qua.

Tôi luôn thấy điều kỳ diệu ở hành trình ấy. Một con người có thể không còn hiện diện, nhưng những điều tốt đẹp họ gửi lại vẫn có thể tìm được đường đến trái tim người khác.

Chiến tranh có thể phá hủy bệnh xá, chia cắt gia đình, cướp đi tuổi trẻ và sinh mạng. Nhưng chiến tranh không thể dễ dàng xóa bỏ lòng nhân ái, sự chân thành và khát vọng sống có ý nghĩa đã được ghi lại bằng những dòng chữ.

Cuốn nhật ký ấy không chỉ kể chuyện của một người đã khuất. Nó đặt ra câu hỏi cho người đang sống: Chúng ta sẽ làm gì với tuổi trẻ mà mình đang có?

Là Bí thư Đoàn trường THCS Phúc Sơn A, tôi nghĩ nhiều đến việc làm thế nào để những câu chuyện lịch sử không chỉ xuất hiện trong các buổi lễ kỷ niệm, những trang sách hay những bài học thuộc lòng.

Lịch sử sẽ thực sự có ý nghĩa khi người trẻ tìm thấy trong đó một điều có thể soi sáng cuộc sống của chính mình.

Đặng Thùy Trâm đã cống hiến tuổi trẻ trong hoàn cảnh đặc biệt của đất nước. Học sinh hôm nay không phải bước vào chiến trường, không phải đối mặt với những thử thách mà thế hệ chị từng trải qua. Nhưng các em cũng đang đứng trước những lựa chọn của riêng mình.

Đó có thể là lựa chọn giữa chăm chỉ và lười biếng, giữa trung thực và gian dối, giữa sẻ chia và thờ ơ, giữa trách nhiệm và sự dễ dãi với bản thân.

Không phải ai cũng có cơ hội làm nên một sự kiện lớn lao. Nhưng mỗi người đều có thể làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn bằng những việc nhỏ bé, chân thành.

Một học sinh biết giúp đỡ bạn đang gặp khó khăn, biết nhận lỗi khi mắc sai lầm, biết cố gắng học tập dù hoàn cảnh chưa thuận lợi, biết tôn trọng thầy cô và yêu thương gia đình – đó cũng là những biểu hiện cụ thể của trách nhiệm với cuộc sống.

Từ câu chuyện Đặng Thùy Trâm, tôi muốn cùng đoàn viên và học sinh nhà trường tổ chức những hoạt động thiết thực: đọc và giới thiệu sách lịch sử, tìm hiểu những tấm gương người có công tại địa phương, thăm hỏi gia đình chính sách, chăm sóc nghĩa trang liệt sĩ và kể lại những câu chuyện tri ân bằng chính lời văn của các em.

Tôi mong mỗi hoạt động không chỉ dừng ở một bức ảnh lưu niệm hay một bản báo cáo hoàn thành nhiệm vụ. Điều đáng quý hơn là sau hoạt động ấy, học sinh biết thêm một câu chuyện, hiểu thêm một con người và thay đổi một điều trong cách sống của mình.

Bởi giáo dục truyền thống không phải để thế hệ trẻ chỉ biết ngưỡng mộ quá khứ. Giáo dục truyền thống còn giúp các em biết sống có trách nhiệm trong hiện tại và tự xây dựng tương lai bằng năng lực, lòng nhân ái và ý thức cống hiến.

Nếu được chọn một hình ảnh để khép lại câu chuyện về Đặng Thùy Trâm, tôi không chọn tiếng súng, cũng không chọn khoảnh khắc bi tráng của sự hy sinh.

Tôi chọn hình ảnh một người trẻ ngồi viết những dòng nhật ký giữa những năm tháng không bình yên.

Có lẽ khi đặt bút xuống trang giấy, chị không thể biết những dòng chữ riêng tư ấy sẽ đi xa đến thế. Chị không thể biết rằng nhiều thập kỷ sau, những người trẻ sinh ra trong hòa bình sẽ đọc lại chúng, suy nghĩ về chúng và tìm thấy ở đó một tấm gương về lòng yêu nước, tình thương và trách nhiệm.

Chị chỉ sống cuộc đời mình trong hoàn cảnh lịch sử của mình, làm công việc mình đã lựa chọn và ghi lại những điều mình không muốn quên.

Nhưng chính sự chân thành ấy đã khiến câu chuyện của chị vượt qua thời gian.

Đối với tôi, tham gia cuộc thi “Câu chuyện thời hoa lửa” không chỉ là dịp giới thiệu một nhân vật lịch sử. Đây còn là cơ hội để một người làm công tác Đoàn tự nhắc mình rằng: muốn giáo dục thế hệ trẻ, trước hết chúng ta phải giúp các em gặp được những con người thật, những câu chuyện thật và những giá trị thật.

Đặng Thùy Trâm đã khép lại cuộc đời khi tuổi xuân còn dang dở. Nhưng lý tưởng sống và tình yêu thương mà chị để lại vẫn tiếp tục được trao truyền qua những trang nhật ký, những cuốn sách, những bài học và những hành động tử tế trong cuộc sống hôm nay.

Từ chiến trường Quảng Ngãi năm xưa đến mái trường THCS Phúc Sơn A hôm nay là một khoảng cách rất dài. Một bên là những năm tháng bom đạn, một bên là tiếng trống trường và những ước mơ tuổi học trò. Nhưng giữa hai thời đại ấy vẫn có một sợi dây nối liền: khát vọng được sống một cuộc đời có ích.

Tôi muốn gửi tới các em học sinh một câu hỏi, cũng là điều tôi tự hỏi mình khi viết bài dự thi này:

Nếu một ngày nào đó, có người nhìn lại tuổi trẻ của chúng ta, chúng ta sẽ để lại điều gì?

Có thể không phải một cuốn nhật ký đi qua chiến tranh. Có thể không phải một câu chuyện được nhiều người biết đến. Nhưng mỗi chúng ta đều có thể để lại một việc tốt, một nghĩa cử đẹp, một công việc được thực hiện bằng trách nhiệm và một tấm lòng biết nghĩ đến người khác.

Đó là cách ngọn lửa của quá khứ tiếp tục cháy trong hiện tại.

Xin nghiêng mình trước anh linh liệt sĩ, bác sĩ Đặng Thùy Trâm; trước những người đã hy sinh tuổi xuân vì độc lập, tự do của Tổ quốc; trước những thế hệ đã trao lại cho chúng ta quyền được sống, học tập và mơ ước trong hòa bình.

Và xin được gửi lời tri ân đến tất cả những người đã làm nên những trang sử bằng chính cuộc đời mình.

Thời hoa lửa đã lùi xa, nhưng ngọn lửa của lòng yêu nước, của tình thương và của khát vọng cống hiến sẽ không bao giờ thuộc về quá khứ. Ngọn lửa ấy chỉ thực sự tắt đi nếu thế hệ hôm nay ngừng gìn giữ và trao truyền nó cho ngày mai.