ANH HÙNG LỰC LƯỢNG VŨ TRANG NHÂN DÂN DƯƠNG QUANG ĐÔNG (1902 - 2003)

Đồng chí Dương Quang Đông sinh ngày 02 tháng 5 năm 1902 tại xã Mỹ Hoà, huyện Cầu Ngang, tỉnh Trà Vinh.

Lúc thiếu thời, được cha mẹ cho học trường quận đến bậc tiểu học. Năm 1916, học xong sơ học, sau đó học lên bậc Thành chung tại trường Huỳnh Khương Ninh (thuộc khu vực Đa Kao, Sài Gòn). Năm 1919, khi học lớp đệ tam thì bị đuôi học với lý do có biều hiện chống đối chính quyền đương cuộc, "là thành phần có ý thức gây rồi trong trường".

Năm 1920, đồng chí Dương Quang Đông bắt đầu tham gia hoạt động cách mạng trong Công hội đỏ, được phân công làm Thư ký và là Trưởng ban giao liên của tố chức. Năm 1921, để phát triển thanh thế cũng như để liên kết những người đồng tâm, đồng chí được đồng chí Tôn Đức Thắng cử trở về quê hương Trà Vinh vận động, xây dựng tổ chức. Sau thời gian vận động, đồng chí Dương Quang Đông đã thành lập được hai tổ chức Công Nông hội đỏ ở Cầu Ngang và tỉnh ly. Trà Vinh, rồi dần dần lan tới các địa phương lân cận như Mỏ Cày, Càng Long, Long Hồ.

Năm 1923, đồng chí Tôn Đức Thắng giới thiệu đồng chí Dương Quang Đông vào làm việc ở hãng Ba Son, làm nhiệm vụ là hợp sức với các đồng chí khác phụ trách một Công hội đỏ tại đây. Năm 1927, được sự chỉ đạo của đồng chí Nguyễn Ái Quốc, tổ chức Công hội đỏ chuyển thành Kỳ bộ Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên do đồng chí Tôn Đức Thắng làm Bí thư và đồng chí Dương Quang Đông cũng chính thức trở thành thành viên của tố chức này.

Ngày 20/3/1930, đồng chí về Trà Vinh để tiến hành thành lập các chi bộ cộng sản ở Cầu Ngang, tỉnh lỵ Trà Vinh; sau đó thành lập Tỉnh ủy Trà Vinh do đồng chí làm Bí thư kiêm nhiệm Bí thư Quận ủy Cầu Ngang.

Đầu năm 1931, trong sự kiện Lý Tự Trọng bắn chết tên Chánh mật thám Le Grand tại sân vận động Trường Mayer (nay là Trường Trung học phổ thông Võ Thị Sáu, Thành phố Hồ Chí Minh), đồng chí Dương Quang Đông sau khi chạy thoát ra khỏi sân vận động cũng bị bắt do một tên mật thám phát hiện và bị kêt án ba năm từ giam. Năm 1934, mãn hạn từ, đông chí Dương Quang Đông trở về trong bôi cảnh cách mạng nước nhà đang bị thực dân Pháp dìm trong biên máu với chính sách "khủng bố trắng", ông tích cực tìm cách móc nối cơ sở, phát triển lực lượng, gây dựng lại Xứ ủy Nam kỳ và được cử làm Trưởng ban giao liên của Xứ ủy.

Năm 1936, Đảng ta tổ chức Mặt trận Dân chủ Đông Dương, đẩy mạnh phong trào dân chủ, thành lập các tổ chức công khai, hợp pháp; trong đó cũng lồng vào công tác bí mật của Đảng. Đồng chí được chỉ định tham gia Ủy ban Hành động Nam bộ.

Đầu năm 1940, Xứ ủy được củng cố lại do đồng chí Tạ Uyên làm Bí thư. Đồng chí Dương Quang Đông nhận nhiệm vụ Ủy viên Thường vụ Xứ ủy Nam kỳ.

Ngày 20/5/1940, khi được Xứ ủy giao nhiệm vụ phổ biến chỉ thị "Chuẩn bị khởi nghĩa Nam Kỳ" ở các tỉnh miền Tây, trên đường trở về Sài Gòn thì bị mật thám bắt và sau đó bị giam ở Tà Lài cùng các đồng chí khác. Đêm 27/3/1941, cùng 7 đồng chí khác vượt ngục Tà Lài. Cuộc vượt ngục thành công nhưng lần lượt 6 người bị bắt lại, chỉ 2 đồng chí là Trần Văn Giàu và Dương Quang Đông về được Sài Gòn hoạt động. Đồng chí Dương Quang Đông tập hợp thêm hai đồng chí là Nguyễn Tấn Đức và Trương Văn Nhâm thành lập Ban vận động cách mạng Nam Kỳ do ông làm Trưởng ban.

Năm 1941 - 1942, đồng chí tham gia thành lập một số cơ sở Đảng ở các tỉnh miền Tây và miền Đông Nam kỳ. Từ ngày 13 đến ngày 15/10/1943, trong Hội nghị Xứ ủy Nam kỳ do đồng chí triệu tập hợp tại Chợ Gạo (Gò Công - tỉnh Mỹ Tho, nay là tỉnh Tiền Giang), đồng chí Dương Quang Đông được bầu làm Bí thư Xứ ủy.

Từ năm 1943 đến tháng 5/1945, đồng chí là ủy viên Thường vụ Xứ ủy, kiêm Bí thư Tỉnh ủy Trà Vinh.

Ngày 24/8/1945, Hội nghị Xứ ủy tố chức tại Chợ Đệm (nay thuộc huyện Bình Chánh - Thành phố Hồ Chí Minh) công bố lệnh Tổng khởi nghĩa. Với cương vị là Bí thư Tỉnh ủy, kiêm Chủ tịch Ủy ban Khởi nghĩa tỉnh, đồng chí Dương Quang Đông tức tốc về Trà Vinh cùng Đảng bộ và nhân dân tỉnh nhà giành chính quyên về tay nhân dân, đóng góp quan trọng cho thăng lợi trọn vẹn của cuộc Tống khởi nghĩa Cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở Trà Vinh. Ngày 6/1/1946, đồng chí Dương Quang Đông được bầu làm đại biểu Quốc hội khóa I tại đơn vị tỉnh Trà Vinh.

Sau khi Pháp trở lại đánh chiêm Sài Gòn và các tỉnh ở Nam bộ, đồng chí Dương Quang Đông được Xứ ủy giao nhiệm vụ mở đường "xuyên Tây" mua và vận chuyên vũ khí về nước chuẩn bị đánh Pháp.

Năm 1947, đồng chí sang Lào phôi hợp với bạn thành lập chiến khu tại rừng Thà Khẹt, vẫn tiếp tục công tác mua sắm, vận chuyển vũ khí đưa về Nam bộ.

Năm 1948, được bố nhiệm làm Phó phòng Hàng hải Nam bộ, kiêm Trưởng Phân phòng Hàng hải tại Thái Lan. Từ năm 1949 đến năm 1951, đồng chí mở cửa hàng tại Thái Lan cũng chính là Văn phòng của Phân phòng Hàng hải, bên ngoài ngụy trang làm ăn bình thường, là tiệm thuốc bán đủ hàng hóa nội địa, ngoại nhập như các loại máy móc, văn phòng phẩm, thuốc chữa bệnh, cả các loại chất hóa học... và mua tàu thủy để vận tải các hàng hóa cần thiết về Nam bộ sử dụng cho kháng chiến. Đến ngày 11/4/1951, đồng chí Dương Quang Đông bị địch bắt giam rồi trục xuất qua Campuchia.

Năm 1949, đồng chí được Xứ ủy cử dự lớp chính trị cao cấp khóa III tại trường Trường Chinh.

Ngày 12/12/1951, đồng chí được phân công phụ trách Quân Dân Chính đảng tại vùng Tây Campuchia và cả phụ trách công tác hậu cần hai con đường Xuyên Tây trên bộ và trên biển từ tỉnh Kô Kông về tới tỉnh Long Châu Hà. Từ năm 1952 đến năm 1954, đồng chí thực hiện nhiệm vụ chở hết vũ khí còn để ở Thái Lan và Kô Kông về Nam bộ.

Theo tinh thần Hiệp định Genève đã ký kết và theo sự chỉ đạo của Khu ủy Tây Nam, đồng chí Dương Quang Đông phụ trách tập kết cán bộ, chiến sỹ toàn khu về Chắc Băng Khu 9 (miền Tây) để xuống tàu thủy Liên Xô đi ra Bắc. Đồng chí được chọn ở lại Nam bộ, sau khi học lớp "Chính trị công tác thành" tại Cà Mau thì được điều động về Sài Gòn từ năm 1954, được bầu làm Thành ủy viên Thành ủy Sài Gòn - Gia Định, phụ trách binh vận.

Năm 1957, đồng chí bị địch bắt tại đường Nguyễn Hoàng (nay là đường Trần Phú, gần chợ An Đông), và bị đưa về bót Catinat tra tấn dã man. Thừa cơ bọn lính gác tù sơ hở, đồng chí chạy thoát xuống Cà Mau, được Khu ủy miền Tây Nam bộ giúp đỡ lo giấy tờ hợp pháp để đồng chí quay về hoạt động ở vùng Phú Nhuận.

Sau phong trào Đồng khởi năm 1960, Trung ương Cục quyết định điều đồng chí sang nhận nhiệm vụ Chỉ huy phó, kiêm Chính ủy Đoàn tàu không số mở tuyến đường Hồ Chí Minh trên biển, vận chuyển vũ khí từ Bắc vào Nam phục vụ nhu cầu của cuộc đấu tranh vũ trang đang ngày càng phát triển mạnh của nhân dân miền Nam.

Từ năm 1964 đến năm 1975, đồng chí được Trung ương Cục bố nhiệm làm Trưởng Ban Giao liên công khai Trung ương Cục. Đến ngày 30/4/1975, từ Trung ương Cục về Sài Gòn, đồng chí được phân công phụ trách giao thông công chánh rồi làm Ủy viên Ban Thanh tra thành phố Sài Gòn.

Năm 1977, đồng chí Dương Quang Đông bước sang tuổi 75 với gần 60 năm cống hiến liên tục vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, đồng chí được Đảng và Nhà nước cho nghỉ hưu.

Ngày 23/9/1977, nhân kỷ niệm ngày Nam bộ kháng chiến, Câu lạc bộ Hưu trí Thành phố Hồ Chí Minh được thành lập, đồng chí được Thành ủy cử vào cương vị Chủ nhiệm Câu lạc bộ.

Năm 1986, nhà cách mạng lạo thành Dương Quang Đông là đại biểu chính thức của Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh đi dự Đại hội

Đảng toàn quốc lần thứ VI. Tại Đại hội đổi mới này, đồng chí Dương Quang Đông thay mặt thế hệ lão thành cách mạng trình bày tham luận về tình hình đất nước và những yêu cầu bức thiết trong công tác đổi mới.

Năm 1987, đồng chí được Thành ủy giới thiệu hiệp thương vào Mặt trận Tổ quốc Thành phố giữ nhiệm vụ Phó Chủ tịch Mặt trận. Năm 1999, khi vẫn đang làm Chủ nhiệm câu lạc bộ Hưu trí Thành phố thì được Tỉnh ủy và Úy ban nhân dân tỉnh Trà Vinh chỉ định làm Trưởng ban Liên lạc đồng hương Trà Vinh tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Từ năm 1988 đến năm 1990, đồng chí Dương Quang Đông còn là Phó Chủ tịch Hội Hữu nghị Việt - Xô Thành phố Hồ Chí Minh.

Đồng chí Dương Quang Đông mất ngày 10/5/2003, hưởng thọ 101 tuổi.

Với những cống hiến lớn lao trong quá trình hoạt động cách mạng liên tục, đồng chí Dương Quang Đông đã được Đảng và Nhà nước trao tặng:

- Huy hiệu 70 năm tuổi Đảng.

- Huy hiệu 60 năm tuổi Đảng.

- Huân chương Sao vàng (truy tặng năm 2003).

- Huân chương Hồ Chí Minh.

- Huân chương Độc lập hạng Nhất, Nhì, Ba.

- Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhì.

- Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất.

- Huy hiệu Ủy ban Kháng chiến Hành chính Nam bộ.

- Huy hiệu Vì sự nghiệp Đại đoàn kết dân tộc.

Ngày 09/10/2014, đồng chí Dương Quang Đông được Nhà nước thuy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân./.