Anh hùng Lực lượng Vũ Trang nhân dân Phan Văn Lai – Ký ức một đời từ chiến trường Trị Thiên

Có những cuộc đời gắn với lịch sử không phải bởi một khoảnh khắc duy nhất, mà bởi cả một hành trình dài. Với Thiếu tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Phan Văn Lai, hành trình ấy bắt đầu từ một gia đình giàu truyền thống yêu nước ở vùng quê Nam Định, đi qua những năm tháng hoạt động cách mạng khi tuổi đời còn rất trẻ, rồi kéo dài suốt những năm chiến đấu gian khổ tại chiến trường Trị Thiên – Huế.

Nhìn lại cuộc đời ông, có thể thấy hình ảnh của một thế hệ đã dành phần đẹp nhất của tuổi trẻ cho đất nước, để rồi khi hòa bình trở lại, tiếp tục mang những ký ức của chiến trường làm động lực cho những năm tháng công tác và cống hiến sau này.

Tuổi trẻ trong một gia đình giàu truyền thống yêu nước

Phan Văn Lai sinh ngày 25 tháng 10 năm 1930 tại xã Phương Định, huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định cũ. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Theo Báo Nhân Dân, ngay trước Cách mạng Tháng Tám, cả bốn anh em trai trong gia đình ông đều tham gia lực lượng vũ trang.

Tuổi trẻ của Phan Văn Lai gắn với những năm đất nước đứng trước những biến động lớn. Khi mới 16 tuổi, ông đã tham gia cách mạng tại địa phương. Hai năm sau, ông trở thành cán bộ huyện đoàn rồi thoát ly để phục vụ cách mạng.

Đó là một quyết định có ý nghĩa lớn đối với một chàng trai còn rất trẻ. Khi nhiều người cùng tuổi vẫn đang sống trong vòng tay gia đình, Phan Văn Lai đã lựa chọn một con đường mà ông biết chắc sẽ có nhiều gian khổ.

Nhưng chính những năm tháng đầu đời ấy đã đặt nền móng cho con đường hoạt động cách mạng kéo dài nhiều thập niên sau này.

Mười hai năm giữa chiến trường Trị Thiên

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cuộc đời Phan Văn Lai gắn bó đặc biệt với chiến trường Trị Thiên – Huế.

Đây là một trong những địa bàn chiến đấu vô cùng ác liệt. Trong hồi ký Chiến trường và quê hương, ông kể lại nhiều câu chuyện về những năm tháng hoạt động trong lòng chiến trường, về các trận càn của đối phương và những thời điểm lực lượng cách mạng phải đối mặt với những hoàn cảnh đặc biệt nguy hiểm.

Phan Văn Lai đã có 12 năm chiến đấu tại chiến trường Trị Thiên. Khoảng thời gian ấy đủ dài để một vùng đất trở thành một phần không thể tách rời của cuộc đời.

Nhưng điều khiến những hồi ức của ông có sức lay động không chỉ nằm ở những trận đánh.

Trong những ngày tháng khốc liệt ấy, người cán bộ cách mạng còn phải dựa vào sự che chở của nhân dân. Có những người dân âm thầm nuôi giấu cán bộ trong những căn hầm bí mật, giúp họ tránh khỏi những cuộc truy tìm và càn quét. Những căn hầm ấy không chỉ là nơi trú ẩn mà còn trở thành biểu tượng của sự gắn bó giữa nhân dân với những người đang chiến đấu.

Đối với Phan Văn Lai, sự giúp đỡ ấy là điều ông không quên trong suốt cuộc đời.

Sau này, khi đã ở tuổi cao, ông vẫn nhắc đến những người dân và những người mẹ nơi chiến trường từng yêu thương, che chở cho cán bộ. Trong lời chia sẻ khi ra mắt hồi ký, ông bày tỏ lòng biết ơn đối với quê hương, đồng đội và nhân dân đã giúp ông vượt qua những năm tháng nguy hiểm.

Những năm tháng không thể quên sau Mậu Thân 1968

Chiến trường Trị Thiên sau Mậu Thân 1968 tiếp tục trải qua những giai đoạn đặc biệt khốc liệt.

Trong ký ức của Phan Văn Lai, chiến tranh không chỉ được tạo nên bởi những trận đánh lớn. Nó còn là những ngày phải kiên trì bám địa bàn, giữ liên lạc với cơ sở, tìm cách vượt qua những cuộc truy quét và duy trì hoạt động trong điều kiện vô cùng khó khăn.

Những người đồng đội xuất hiện trong hồi ức của ông cũng không phải những cái tên xa lạ. Đó là những con người đã cùng ông trải qua chiến trường, trong đó có những người sau này được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng LLVTND.

Vì vậy, khi kể lại cuộc đời mình, Phan Văn Lai không chỉ nói về bản thân.

Ông dành nhiều trang để nhắc đến đồng đội.

Đó là một điểm đặc biệt trong câu chuyện của người lính đã đi qua chiến tranh. Thành tích cá nhân dường như không phải điều ông muốn nhấn mạnh nhất. Điều ông muốn giữ lại là ký ức về những con người đã cùng mình sống và chiến đấu, trong đó có những người đã không thể trở về.

Sau chiến tranh – tiếp tục một hành trình cống hiến

Chiến tranh kết thúc không có nghĩa là hành trình cống hiến của Phan Văn Lai dừng lại.

Sau những năm tháng chiến đấu ở chiến trường, ông tiếp tục công tác trong ngành Công an và đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng. Ông từng giữ chức Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Xây dựng lực lượng Bộ Công an và Chánh Thanh tra Bộ Công an.

Từ một chàng trai Nam Định tham gia cách mạng khi mới 16 tuổi, Phan Văn Lai đã trải qua nhiều vị trí công tác khác nhau và dành phần lớn cuộc đời mình cho nhiệm vụ được giao.

Nhưng những năm tháng chiến trường vẫn luôn ở trong ký ức ông.

Có lẽ bởi những năm tháng ấy đã tạo nên một phần quan trọng nhất của cuộc đời: những người đồng đội, những người dân từng che chở, những vùng đất từng đi qua và cả những người đã nằm lại.

Ở tuổi 95, vẫn muốn kể lại câu chuyện của đồng đội

Năm 2025, khi đã 95 tuổi, Phan Văn Lai cho ra mắt hồi ký Chiến trường và quê hương. Cuốn sách dài 344 trang kể về cuộc đời, sự nghiệp của ông, đồng thời dành nhiều nội dung cho quê hương, gia đình và những năm tháng chiến đấu ở Trị Thiên – Huế.

Việc viết hồi ký ở tuổi cao không đơn thuần là nhìn lại cuộc đời của chính mình.

Ông cho biết mong muốn lưu giữ những tấm gương chiến đấu và hy sinh của đồng đội, đồng thời bày tỏ lòng biết ơn đối với quê hương và những người dân từng bảo vệ, che chở mình trong chiến tranh.

Điều ấy khiến cuốn hồi ký trở thành một dạng ký ức tập thể.

Bởi nếu chỉ kể về một người, câu chuyện sẽ kết thúc cùng cuộc đời của người ấy. Nhưng khi một người sống sót kể lại câu chuyện của những đồng đội đã mất, ký ức ấy có thể tiếp tục được truyền sang những thế hệ sau.

Một đời người và món nợ với quê hương

Phan Văn Lai từng chia sẻ rằng ông còn sống đến hôm nay là nhờ sự nuôi dưỡng của quê hương, gia đình và sự yêu thương, che chở của đồng đội, đồng bào trong những năm tháng chiến đấu.

Có lẽ đó cũng là cách giản dị nhất để hiểu về con người ông.

Một người đã dành tuổi trẻ cho cách mạng, dành 12 năm cho chiến trường Trị Thiên – Huế, sau đó tiếp tục công tác trong ngành Công an và đến khi tuổi cao vẫn đau đáu với việc lưu giữ ký ức về đồng đội.

Danh hiệu Anh hùng LLVTND là sự ghi nhận đối với những đóng góp của ông, nhưng đằng sau danh hiệu ấy vẫn là một con người với những ký ức rất đời thường: quê hương, gia đình, đồng đội và những người dân từng dang tay che chở trong những ngày nguy hiểm nhất.

Để ký ức thời hoa lửa không bị lãng quên

Ngày nay, chiến tranh đã trở thành một phần của lịch sử đối với thế hệ trẻ. Chúng ta biết về những năm tháng ấy qua sách giáo khoa, bảo tàng, những thước phim và những câu chuyện được truyền lại.

Nhưng những nhân chứng như Phan Văn Lai giúp lịch sử trở nên gần gũi hơn.

Qua câu chuyện của ông, chúng ta hiểu rằng chiến tranh không chỉ có những chiến thắng được ghi trong sử sách. Đó còn là tuổi trẻ của hàng triệu con người, là những gia đình có người lên đường, là những người dân âm thầm che chở cán bộ và là những người đồng đội đã không thể trở về.

Bởi vậy, việc ghi lại những câu chuyện của thế hệ đi trước không chỉ để nhớ về quá khứ.

Đó còn là cách để thế hệ hôm nay hiểu được giá trị của hòa bình.

Cuộc đời Thiếu tướng, Anh hùng LLVTND Phan Văn Lai là một câu chuyện như thế. Từ một chàng trai 16 tuổi bước vào con đường cách mạng, ông đi qua những năm tháng chiến đấu gian khổ ở Trị Thiên – Huế, tiếp tục cống hiến trong ngành Công an và ở tuổi 95 vẫn dành tâm huyết để kể lại câu chuyện về quê hương, đồng đội và những người đã từng che chở mình.

Thời hoa lửa đã lùi xa, nhưng những con người đi qua thời ấy vẫn còn để lại cho hôm nay một lời nhắc nhở: hòa bình không phải điều tự nhiên mà có; đó là thành quả được đánh đổi bằng tuổi trẻ, lòng can đảm và sự hy sinh của nhiều thế hệ.