Anh hùng Nguyễn Mạnh Quân - Sư đoàn trưởng đầu tiên của Sư đoàn 10 với chiến thắng Đắc Tô – Tân Cảnh

Đầu năm 1948, nhằm thuận tiện trong việc chỉ huy và tổ chức quân đội, các Liên khu được thành lập. Đồng chí Mạnh Quân được phân công về làm chỉ huy quân sự tại Trung đoàn 46, Trung đoàn chủ lực của Liên khu 3. Trong suốt thời gian kháng chiến chống Pháp, đồng chí đã chỉ huy Trung đoàn chiến đấu cơ động tại các tỉnh Ninh Bình, Nam Định, Hà Nam, Hà Đông, Sơn Tây, Hòa Bình... Năm 1951, đồng chí là Trung đoàn trưởng Trung đoàn 46, đã cùng Trung đoàn tham gia Chiến dịch Hòa Bình. Năm 1953, đồng chí chỉ huy Trung đoàn đánh nhiều trận tại Liên khu 3 nhằm phối hợp với chiến trường trên cả nước, phá tan kế hoạch Navarre của Pháp.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, đồng chí được cử làm Chủ tịch Ủy ban Quân quản thành phố Nam Định. Tháng 10 năm 1954, đồng chí là Tham mưu trưởng Liên khu 3 và giữ chức vụ này cho đến khi Liên khu 3 giải thể để thành lập Quân khu Hữu Ngạn. Năm 1959, đồng chí được cử sang Liên Xô theo học tại Học viện Quân sự Frunze. Sau khi về nước, đồng chí lần lượt giữ các chức vụ Phó chủ nhiệm Hệ giáo dục quân sự Học viện Quân chính, Hiệu phó Trường Sĩ quan Lục quân. Tháng 5 năm 1969, đồng chí được bổ nhiệm làm Cục trưởng Cục Quân huấn, Bộ Tổng Tham mưu. Trong thời gian này đồng chí đã có các chuyến thị sát thực tế chiến trường tại miền Đông Nam bộ (B2) và Lào để bổ sung cho công tác huấn luyện bộ đội chiến đấu.

Tháng 4 năm 1970, Thượng tá Nguyễn Mạnh Quân được cử vào chiến trường Tây Nguyên, giữ chức Phó Tư lệnh Mặt trận Tây Nguyên. Đồng chí đã tham gia xây dựng các kế hoạch, cũng như trực tiếp chỉ huy các hoạt động quân sự của bộ đội chủ lực Tây Nguyên, đặc biệt là Chiến dịch Bắc Tây Nguyên.

Đầu năm 1972, Đảng ủy - Bộ Tư lệnh Mặt trận Tây Nguyên quyết định mở Chiến dịch Bắc Tây Nguyên với nhiệm vụ: “Tiêu diệt địch, giải phóng vùng Đắc Tô - Tân Cảnh”. Đây là một chiến dịch tiến công quan trọng với lực lượng lớn, tác chiến hiệp đồng binh chủng diễn ra trong một không gian rộng và thời gian tương đối dài. Nhằm thực hiện thắng lợi quyết tâm chiến dịch và để tiện việc chỉ huy, tháng 2 năm 1972, Bộ Tư lệnh Mặt trận Tây Nguyên thành lập Sở Chỉ huy tiền phương của Mặt trận đứng chân ở phía Đông Đắc Tô – Tân Cảnh, gọi tắt là Mặt trận Cánh đông do đồng chí Nguyễn Mạnh Quân - Tư lệnh phó Mặt trận Tây Nguyên là Tư lệnh, đồng chí Đặng Vũ Hiệp - Phó chính ủy Mặt trận Tây Nguyên làm Chính ủy, đồng chí Hồ Đệ - Tư lệnh phó, đồng chí Lã Ngọc Châu - Phó Chính ủy.Nhiệm vụ của Mặt trận Cánh Đông là: “Tiêu diệt toàn bộ các đơn vị chủ lực ngụy, tiêu diệt làm tan rã toàn bộ quân địa phương, hệ thống ngụy quyền trong khu vực Đắc Tô – Tân Cảnh, tuyên truyền, phát động quần chúng nổi dậy, mở rộng hành lang tiếp tế vận chuyển, tạo điều kiện thuận lợi thực hiện nhiệm vụ trong giai đoạn 2”.

Đảng uỷ Mặt trận xác định Quyết tâm: Khắc phục khó khăn đạp bằng trở ngại hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ chiến dịch trong mọi tình huống. Khẩu hiệu hành động là: Địch tăng cường kiên quyết đánh, địch co cụm kiên quyết diệt, địch bỏ chạy kiên quyết đuổi. Cả Mặt trận bừng bừng khí thế “Trường Sơn chuyển mình, Pô Cô dậy sóng, quyết sạch quân thù giải phóng nhân dân”.

Phối hợp với Sư đoàn 320 ở phía Tây, các chiến sĩ trên Mặt trận Cánh Đông được lệnh đẩy mạnh cường độ hoạt động. Tiến hành vây hãm căn cứ Đắc Tô 2 và sân bay Phượng Hoàng, chặn đánh địch trên đường 14, gây cho địch nhiều tổn thất lớn, lực lượng nòng cốt chiến dịch bị ta đánh thiệt hại nặng, chiến dịch, tình hình phát triển thuận lơi cho ta.

Khi nhận thấy thời cơ Chiến dịch đã xuất hiện, điều kiện đột phá căn cứ Tân Cảnh đã chín muồi, Tư lệnh Mặt trận Tây Nguyên Hoàng Minh Thảo điện cho Tư Lệnh Mặt trận Cánh Đông Nguyễn Mạnh Quân tổ chức đột phá đánh chiếm căn cứ Tân Cảnh, giải phóng khu vực đảm nhiệm. Tư lệnh Nguyễn Mạnh Quân, Chính ủy Đặng Vũ Hiệp đi sát Trung đoàn 66, một mặt động viên bộ đội khắc phục khó khăn, rút một nửa khẩu phần ăn mỗi ngày dành cho trận đánh chính. Đồng thời đẩy mạnh hoạt động đánh dồn ép địch giành lấy địa bàn, Quyết tâm của Bộ Tư lệnh Cánh Đông là: Quyết đánh thắng nhanh để thông đường hành lang vận chuyển cơ giới.

Cuộc chiến đấu trong căn cứ Tân Cảnh diễn ra vô cùng ác liệt. Ta chủ động tiến công đánh vào nhiều mục tiêu đã được phân công, tiêu diệt địch, bắt tù binh, thu vũ khí. Đến 11 giờ trưa ngày 24 thánh 4 năm 1972, Trung đoàn 66 làm chủ hoàn toàn căn cứ, toàn bộ quân địch trong căn cứ bị tiêu diệt và bị bắt làm tù binh.

Ngay từ khi thấy khả năng căn cứ Tân Cảnh bị tiêu diệt, Tư lệnh Nguyễn Mạnh Quân trao đổi với Chính ủy Đặng Vũ Hiệp lệnh cho pháo binh bắn phá căn cứ Đắc Tô 2. Trung đoàn 1, Sư đoàn 2 được lệnh đánh thẳng vào sào huyệt của Trung đoàn 47 ngụy ở căn cứ Đắc Tô 2. Bốn xe tăng T-54 và một pháo phòng không tự hành 57mm cũng được di chuyển từ căn cứ Tân Cảnh sang phối hợp chiến đấu. Sức chống cự của Trung đoàn 47 ngụy nhanh chóng bị đè bẹp. Quân ta hoàn toàn làm chủ căn cứ Đăc Tô 2.

Căn cứ Tân Cảnh - Đắc Tô 2 bị tiêu diệt, cụm phòng ngự phía Bắc tỉnh Kon Tum bị sụp đổ nhanh chóng. Một vùng đất từ Diên Bình qua Tân Cảnh đến Đắc Tô về Đắc Mót với hàng chục ngàn đồng bào các dân tộc được giải phóng.

Trận Đắc Tô - Tân Cảnh là lần đầu tiên các lực lượng vũ trang Tây Nguyên đã thực hiện thành công tiến công địch bằng hiệp đồng binh chủng quy mô lớn với tốc độ nhanh. Trong vòng 10 tiếng đồng hồ, bộ đội ta đã tiêu diệt toàn bộ một lực lượng tương đương 1 sư đoàn tăng cường của địch, phá vỡ toàn bộ trung tâm phòng ngự mạnh của chúng, giải phóng một vùng rộng lớn, làm đảo lộn thế bố trí chiến trường Tây Nguyên. Chiến thắng Đắc Tô - Tân Cảnh mở ra cho các lực lượng vũ trang Tây nguyên khả năng đánh tiêu diệt lớn, việc giải phóng Tây nguyên đã trở thành một khả năng thực tế. Nhiệm vụ lịch sử của Mặt trận Cánh Đông là tiêu diệt địch, giải phóng Đắc Tô - Tân Cảnh đã hoàn thành.

Thượng tướng, Giáo sư Hoàng Minh Thảo đã viết “Chiến thắng Đắc Tô - Tân Cảnh là chiến thắng bằng mưu kế. Có thế ta mới thắng nhanh và ít thương vong”. Với ý nghĩa lịch sử to lớn của Chiến thắng Đăk Tô - Tân Cảnh, ngày 22/12/2016, Thủ tướng Chính phủ đã có Quyết định số 2499/QĐ-TTg xếp hạng Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt cho Địa điểm Chiến thắng Đắc Tô - Tân Cảnh.

Thắng lợi này trước hết thuộc về toàn thể cán bộ chiến sỹ Mặt trận Tây Nguyên nói chung, mà trực tiếp là cán bộ chiến sỹ các đơn vị trên Mặt trận Cánh Đông nói riêng. Đồng thời không thể tách rời vai trò chỉ huy mưu lược, sáng tạo của đồng chí Tư lệnh Nguyễn Mạnh Quân.

Sau Chiến thắng Đắc Tô - Tân Cảnh, để đáp ứng yêu cầu cấp bách phát triển chiến tranh chính quy trên chiến trường Tây Nguyên, được sự chuẩn y của Quân ủy Trung ương và Bộ Tổng tư lệnh, ngày 20/9/1972, Đảng ủy và Bộ Tư lệnh Mặt trận Tây Nguyên quyết định thành lập Sư đoàn 10, với nòng cốt từ Bộ Tư lệnh và cơ quan Mặt trận Cánh Đông. Bộ Tư lệnh Sư đoàn gồm các đồng chí: Đại tá Nguyễn Mạnh Quân làm Sư đoàn trưởng, Đại tá Đặng Vũ Hiệp làm Chính ủy, Thượng tá Hồ Đệ làm Sư đoàn phó và đồng chí Lã Ngọc Châu làm Phó Chính ủy. Rút kinh nghiệm từ đơn vị bạn trong các trận đánh trước, đồng chí Nguyễn Mạnh Quân đã trực tiếp trinh sát kỹ lưỡng và trực tiếp chỉ huy giành thắng lợi giòn giã trong trận tiêu diệt một cứ điểm mạnh khác của ngụy là Plây Kần, sau đó giành thắng lợi ở hàng loạt cứ điểm khác: Đắc Xiêng, Non Nước, Lam Sơn, Đắc Pét, Măng Đen, Măng Bút, ...

Trên các cương vị lãnh đạo, chỉ huy, đồng chí Nguyễn Mạnh Quân đã thấm nhuần tư tưởng chỉ đạo của Đảng ta về tiến hành chiến tranh toàn dân toàn diện, biết kết hợp giữa lý luận với thực tiễn, giữa đánh nhỏ với đánh lớn, giữa bí mật với bất ngờ, đánh địch trong công sự và ngoài công sự, giữa đánh du kích và đánh hiện đại, phối hợp quân binh chủng; đồng thời biết phát huy trí tuệ của tập thể với cá nhân, có nhiều sáng kiến tìm ra cách đánh đúng đắn, góp phần tạo nên sức mạnh tổng hợp chiến thắng kẻ thù.

Năm 1976, Đại tá Nguyễn Mạnh Quân được cử làm Hiệu trưởng Trường Sĩ quan Lục quân 2. Do lâm bệnh nặng, năm 1978, đồng chí Nguyễn Mạnh Quân từ trần. Là người chỉ huy mưu lược, sáng tạo, quyết đoán, chỉ huy đơn vị chiến đấu với hiệu suất cao, góp phần cùng các đơn vị làm nên những chiến thắng vang dội trên chiến trường Tây Nguyên, đồng chí Nguyễn Mạnh Quân đã được Đảng, Nhà nước tặng thưởng nhiều huân, huy chương cao quý. Năm 2018, đồng chí được truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân