ANH HÙNG NGUYỄN VĂN TRỖI – 24 NĂM TUỔI ĐỜI VÀ 9 PHÚT LÀM NÊN LỊCH SỬ

Ngày 15 tháng 10 năm 1964, tại sân sau nhà lao Chí Hòa ở Sài Gòn, một người thanh niên 24 tuổi bước ra pháp trường giữa vòng vây của binh lính và các nhà báo. Trước mắt anh là những họng súng, phía sau là những tháng ngày bị giam cầm và tra tấn. Nhưng trong khoảnh khắc ấy, người thanh niên vẫn giữ tư thế hiên ngang, không chịu khuất phục trước kẻ thù. Chỉ chín phút cuối cùng của cuộc đời, Nguyễn Văn Trỗi đã biến pháp trường thành nơi thể hiện khí phách của một người chiến sĩ, để rồi từ đó, tên tuổi của anh trở thành biểu tượng bất tử của thế hệ thanh niên Việt Nam trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ.

Nguyễn Văn Trỗi sinh ngày 1 tháng 2 năm 1940 tại Điện Thắng, Điện Bàn, Quảng Nam (nay phường An Thắng, thành phố Đà Nẵng). Tuổi thơ của anh gắn với quê hương miền Trung nghèo khó và những năm đất nước còn chìm trong chiến tranh. Năm 1954, Nguyễn Văn Trỗi theo gia đình vào Sài Gòn. Tại đây, anh làm công nhân, trước hết tại Nhà máy đèn Chợ Quán, rồi dần được giác ngộ cách mạng và tham gia lực lượng biệt động thành. Từ một người thợ điện trẻ tuổi, cuộc sống của anh bắt đầu gắn với những nhiệm vụ bí mật giữa lòng Sài Gòn, nơi cuộc đấu tranh diễn ra ngay bên trong vùng kiểm soát của đối phương.

Đầu năm 1964, chiến tranh ở miền Nam ngày càng ác liệt. Khi được tin Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Robert McNamara sẽ tới Sài Gòn cùng một phái đoàn quân sự cấp cao, lực lượng biệt động quyết định tổ chức một cuộc đánh nhằm vào đoàn xe của phái đoàn. Nguyễn Văn Trỗi nhận nhiệm vụ cùng đồng đội đặt mìn tại cầu Công Lý, nơi đoàn xe dự kiến đi qua. Đó là một nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm, bởi chỉ cần bị phát hiện, những người thực hiện gần như không có cơ hội thoát thân. Nhưng Nguyễn Văn Trỗi vẫn nhận nhiệm vụ và cùng đồng đội chuẩn bị cho trận đánh.

Ngày 2 tháng 5 năm 1964, kế hoạch bắt đầu được triển khai. Tuy nhiên, tình hình thay đổi khi tổ biệt động nhận được thông tin phái đoàn Mỹ có thể đến sớm hơn dự kiến. Sáng ngày 9 tháng 5, Nguyễn Văn Trỗi cùng đồng đội trở lại khu vực cầu Công Lý để hoàn tất những công việc chuẩn bị cuối cùng. Thế nhưng đến đêm hôm đó, khi đang thực hiện nhiệm vụ, anh bị đối phương phát hiện và bắt giữ. Một nhiệm vụ chưa hoàn thành đã đưa người thanh niên 24 tuổi từ vị trí của một chiến sĩ biệt động vào những tháng ngày bị giam cầm.

Bị bắt không đồng nghĩa với khuất phục. Trong những tháng tiếp theo, Nguyễn Văn Trỗi phải đối mặt với những cuộc thẩm vấn và tra tấn nhằm buộc anh khai báo về tổ chức và đồng đội. Nhưng anh không thay đổi lập trường. Những gì kẻ thù muốn tìm kiếm từ người chiến sĩ biệt động đều không thể khiến anh từ bỏ niềm tin của mình. Cuối cùng, sau nhiều tháng giam giữ, chính quyền Việt Nam Cộng hòa đưa Nguyễn Văn Trỗi ra xét xử và kết án tử hình.

Tin anh bị kết án tử hình nhanh chóng gây chấn động. Trong lúc ấy, một tổ chức du kích ở Venezuela đã bắt giữ một sĩ quan Mỹ và đưa ra đề nghị trao đổi để cứu Nguyễn Văn Trỗi. Trước sức ép của dư luận và phong trào đấu tranh quốc tế, việc trao đổi được đặt ra. Có thời điểm tưởng như người thanh niên Việt Nam ấy đã có cơ hội trở về. Nhưng sau khi sĩ quan Mỹ được trả tự do, chính quyền Sài Gòn vẫn quyết định tiến hành xử bắn Nguyễn Văn Trỗi.

Sáng ngày 15 tháng 10 năm 1964, tại nhà lao Chí Hòa, quyết định hành hình được thực hiện. Khi Nguyễn Văn Trỗi được đưa ra pháp trường, rất nhiều phóng viên có mặt để chứng kiến những phút cuối cùng của anh. Người thanh niên 24 tuổi bước đi giữa những người lính có vũ trang, nhưng dáng vẻ của anh không cho thấy sự sợ hãi. Chính từ khoảnh khắc ấy, chín phút cuối cùng của Nguyễn Văn Trỗi đã trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất của lịch sử đấu tranh cách mạng Việt Nam.

Trước khi bị xử tử, Nguyễn Văn Trỗi đã hô lớn: "Hãy nhớ lấy lời của tôi! Đả đảo đế quốc Mỹ! Đả đảo Nguyễn Khánh! Hồ Chí Minh muôn năm! Việt Nam muôn năm!".Tờ báo ngày 15 tháng 10 năm 1964 đã có bài tường thuật vụ xử bắn:

“

...Người điệp viên Việt Cộng 24 tuổi đã hô to những khẩu hiệu "Hồ Chí Minh Việt Nam muôn năm!", "Mỹ - Ngụy hãy cút khỏi Việt Nam". Trỗi bị giải ra pháp trường nơi có 12 tay súng của Cảnh sát Quốc gia Việt Nam Cộng hòa và Quân lực Việt Nam Cộng hòa chờ sẵn. Sau khi liên tục hô vang những lời đả kích đế quốc Mỹ, đả kích chính quyền tay sai (tức Việt Nam Cộng hòa) và Nguyễn Khánh, người thanh niên hô lớn lời chào vĩnh biệt dành cho Hồ Chí Minh, Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trỗi đã từ chối bịt mắt trước khi bị bắn, tuy nhiên đến phút chót, đội thi hành án quyết định bịt mắt anh lại...”

Những lời hô cuối cùng của Nguyễn Văn Trỗi đã trở thành dấu ấn không thể phai mờ. Anh hô vang những khẩu hiệu chống đế quốc Mỹ, chống chính quyền Nguyễn Khánh và gọi tên Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tiếng hô ấy không chỉ vang lên trước những họng súng mà sau đó còn lan truyền qua báo chí, qua những bức ảnh được các phóng viên ghi lại và qua phong trào đấu tranh của nhân dân Việt Nam cũng như bạn bè quốc tế. Đến 9 giờ 45 phút ngày 15 tháng 10 năm 1964, Nguyễn Văn Trỗi hy sinh tại sân sau nhà lao Chí Hòa. Anh ra đi khi vừa tròn 24 tuổi.

Một người thợ điện bình dị đã trở thành người chiến sĩ biệt động. Một nhiệm vụ đặt mìn không thành đã đưa anh vào nhà tù. Những tháng ngày bị giam cầm không thể khuất phục được ý chí. Và cuối cùng, chính pháp trường lại trở thành nơi Nguyễn Văn Trỗi để lại hình ảnh mạnh mẽ nhất về mình. Anh không có một trận đánh lớn để kể về chiến công, cũng không có nhiều năm tháng hoạt động cách mạng như những cán bộ tiền bối. Cuộc đời chiến đấu của anh chỉ kéo dài trong một khoảng thời gian rất ngắn, nhưng những gì diễn ra trong những ngày cuối cùng lại tạo nên một sức ảnh hưởng đặc biệt.

Sau khi Nguyễn Văn Trỗi hy sinh, hình ảnh của anh nhanh chóng trở thành biểu tượng của phong trào thanh niên. Bức ảnh người chiến sĩ trẻ đứng trước pháp trường với ánh mắt bình thản được truyền đi rộng rãi. Những câu nói của anh được nhắc lại ở nhiều nơi. Sự hy sinh của người công nhân trẻ tuổi trở thành nguồn động viên đối với những người đang chiến đấu và cũng gây xúc động mạnh đối với dư luận quốc tế. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết trên tấm ảnh của Nguyễn Văn Trỗi lời ghi nhận về tinh thần chiến đấu của người liệt sĩ, khẳng định anh đã anh dũng đấu tranh chống đế quốc Mỹ đến hơi thở cuối cùng.

Nguyễn Văn Trỗi được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Tên anh sau này được đặt cho nhiều con đường, trường học và công trình trên khắp đất nước. Cây cầu Công Lý – nơi anh từng thực hiện nhiệm vụ năm xưa – cũng mang tên Nguyễn Văn Trỗi. Từ một địa danh gắn với một nhiệm vụ chưa hoàn thành, cây cầu ấy trở thành một địa điểm gợi nhớ về người thanh niên đã hy sinh ở tuổi 24.

Nhưng điều khiến Nguyễn Văn Trỗi sống mãi trong ký ức nhiều thế hệ không nằm ở những danh hiệu được trao sau khi anh mất. Đó là khoảnh khắc anh đứng trước pháp trường và lựa chọn cách đối diện với cái chết. Kẻ thù có thể tước đi mạng sống của một con người, nhưng không thể buộc người ấy từ bỏ niềm tin của mình. Chín phút cuối cùng của Nguyễn Văn Trỗi vì thế không đơn thuần là những phút cuối của một tử tù. Đó là chín phút một người chiến sĩ tận dụng từng khoảnh khắc còn lại để khẳng định lý tưởng mà mình đã lựa chọn.

Hai mươi bốn năm tuổi đời, một cuộc đời tưởng như còn rất dài phía trước, nhưng đã dừng lại quá sớm. Nếu ngày ấy Nguyễn Văn Trỗi không bị bắt, có lẽ anh sẽ còn tiếp tục những nhiệm vụ khác, còn tiếp tục cuộc sống của một người công nhân và một chiến sĩ giữa lòng Sài Gòn. Nhưng lịch sử đã đặt anh vào một hoàn cảnh đặc biệt, và chính trong hoàn cảnh nghiệt ngã ấy, phẩm chất của người thanh niên đã được bộc lộ rõ nhất.

Ngày 1 tháng 2 năm 1940, Nguyễn Văn Trỗi được sinh ra trên quê hương Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng). Ngày 15 tháng 10 năm 1964, anh hy sinh tại nhà lao Chí Hòa. Hai mươi bốn năm giữa hai ngày ấy là một cuộc đời ngắn ngủi, nhưng chín phút cuối cùng lại khiến tên tuổi anh vượt qua giới hạn của một đời người. Chín phút ấy đã trở thành biểu tượng cho lòng dũng cảm, cho khí phách của tuổi trẻ và cho một thế hệ thanh niên sẵn sàng đứng lên khi đất nước cần.

Có những con người sống rất lâu nhưng dấu ấn để lại trong lịch sử lại không lớn. Cũng có những người chỉ sống 24 năm, nhưng khoảnh khắc cuối cùng của cuộc đời đã khiến tên tuổi họ được nhắc lại qua nhiều thế hệ. Nguyễn Văn Trỗi là một trong những con người như thế. Anh ngã xuống trước pháp trường, nhưng hình ảnh người thanh niên không chịu khuất phục vẫn còn ở lại. Và từ chín phút cuối cùng ấy, Nguyễn Văn Trỗi đã đi vào lịch sử không chỉ với tư cách một người chiến sĩ biệt động, mà còn như một biểu tượng của tuổi trẻ Việt Nam trong những năm tháng chiến tranh.