Anh hùng Nguyễn Văn Trỗi

Tuy bị bắt và bị chính quyền Việt Nam Cộng hòa kết án tử hình, nhưng ngay trong quá trình xét xử ông, ông đã trở nên nổi tiếng với những lời tuyên bố nảy lửa và được những người cộng sản Việt Nam tôn vinh như một người anh hùng trong Chiến tranh Việt Nam.

Ông sinh ngày 1 tháng 2 năm 1940, là con thứ ba (do đó ông còn có tên là Tư Trỗi) trong một gia đình nghèo tại làng Thanh Quít, xã Điện Thắng, huyện Điện Bàn, Quảng Nam. Sau Hiệp định Genève, gia đình ông vào Sài Gòn sinh sống. Lớn lên, ông làm thợ điện ở nhà máy điện Chợ Quán và tham gia tổ chức Biệt động thành, Đại đội quyết tử cánh Tây Nam Sài Gòn.

Năm 1964, ông được tập huấn cách đánh biệt động nội thành ở căn cứ Rừng Thơm, Đức Hòa (Long An).

Ngày 2 tháng 5 năm 1964, ông nhận nhiệm vụ đặt mìn ở cầu Công Lý (nay là cầu Nguyễn Văn Trỗi), để ám sát phái đoàn quân sự chính trị cao cấp của Chính phủ Mỹ do Bộ trưởng quốc phòng Robert McNamara dẫn đầu. Công việc bại lộ, ông bị bắt lúc 22 giờ ngày 9 tháng 5 năm 1964.

Chính quyền Việt Nam Cộng hòa đưa ông ra tòa án quân sự kết án tử hình. Để cứu ông, một tổ chức du kích Venezuela tuyên bố trao đổi ông với một con tin là trung tá không quân Mỹ là Michael Smolen mà họ vừa bắt giữ. Tuy nhiên, sau khi viên sĩ quan Mỹ vừa đuợc trả tự do thì ông bị đưa đi xử bắn.

Ông bị xử bắn tại sân sau nhà lao Chí Hòa lúc 9 giờ 45 phút ngày 15 tháng 10 năm 1964, trước sự chứng kiến của nhiều phóng viên nước ngoài. Những phút cuối cùng, ông tỏ ra rất can đảm, không đồng ý bịt mắt và xưng tội và hô lên những lời cuối cùng được các phóng viên ghi lại:

"Hãy nhớ lấy lời tôi! Đả đảo Đế quốc Mỹ!"
"Hồ Chí Minh muôn năm! Việt Nam muôn năm!"

Sau khi ông chết, ông được truy nhận Đảng viên Nhân dân Cách mạng miền Nam và Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam truy tặng Huân chương Thành đồng hạng nhất.

Sau khi ông bị xử bắn, chính quyền Việt Nam Cộng hòa bí mật cho chôn ông tại nghĩa trang Văn Giáp ở Giồng Ông Tố (nay thuộc phường Bình Trưng Đông, Quận 2, Thành phố Hồ Chí Minh). Sau nhiều ngày tìm kiếm, cha đẻ và vợ ông mới tìm thấy mộ.

Ông lập gia đình với bà Phan Thị Quyên năm 1964. Bà cũng bị bắt sau ông vài ngày nhưng sau đó được thả ra vì không có bằng chứng kết tội. Hai người chưa có với nhau người con nào. Sau khi ông bị xử bắn, bà được các đồng chí của ông đưa ra Bắc học. Năm 1973, bà tái giá với một người bạn học ở ngoài Bắc là Lê Tâm Dũng (Ba Dũng).

Sự hy sinh anh dũng của Nguyễn Văn Trỗi đã trở thành tấm gương sáng ngời cho hàng triệu người dân Việt Nam và bạn bè quốc tế yêu chuộng hòa bình và công lý. Tinh thần của anh đã cổ vũ, khơi dậy ý chí chiến đấu gan dạ và sục sôi trong tầng lớp thanh niên.

Lời hô vang của anh tại pháp trường như tiếng kèn xung trận, thúc giục và khích lệ cả nước tiến lên chống giặc. Phong trào học tập theo tấm gương Nguyễn Văn Trỗi đã lan rộng khắp cả nước, thanh niên trên mọi miền Tổ quốc đã noi theo anh, góp phần làm nên chiến thắng mùa Xuân 1975, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.

Hình ảnh và câu chuyện của Nguyễn Văn Trỗi đã trở thành nguồn cảm hứng mạnh mẽ cho nhiều tác phẩm văn học và nghệ thuật. Các tác phẩm tiêu biểu như bài thơ “Hãy nhớ lấy lời tôi” của Tố Hữu, bài hát “Lời anh vọng mãi ngàn năm” của Vũ Thanh, phim tài liệu “Anh Nguyễn Văn Trỗi sống mãi” và phim truyện “Nguyễn Văn Trỗi” của đạo diễn Bùi Đình Hạc.

Đặc biệt, cuốn bút ký “Sống như anh” của nhà báo Thái Duy đã trở thành sách gối đầu giường của nhiều người, được bình chọn là một trong ba cuốn sách có nội dung hay nhất năm 2002 và gần đây đã được dịch sang tiếng Tây Ban Nha.

Tại Sài Gòn, nơi anh hy sinh, các thế hệ đoàn viên thanh niên luôn nỗ lực học tập, lao động và sáng tạo, đóng góp vào sự phát triển kinh tế – xã hội. Nhiều người đã được trao tặng Giải thưởng Nguyễn Văn Trỗi để tưởng nhớ người anh hùng cộng sản kiên trung.

Năm 1982, Ban chấp hành Thành đoàn TP Hồ Chí Minh đã quyết định lấy ngày 15/10 – ngày hy sinh của anh Trỗi – làm ngày truyền thống thanh niên công nhân TP Hồ Chí Minh.

Sau khi hy sinh, thi hài của anh hùng Nguyễn Văn Trỗi ban đầu được an táng tại Nghĩa trang Văn Giáp, thuộc quận 2, TP Hồ Chí Minh.

Tuy nhiên, vào ngày 15/4/2018, theo nguyện vọng của gia đình và sự chỉ đạo của Thành ủy TP Hồ Chí Minh, hài cốt của anh đã được chuyển về an nghỉ tại Nghĩa trang Liệt sĩ TP Hồ Chí Minh, nằm ở quận 9. Lễ an táng được tổ chức trang trọng với sự phối hợp của Thành đoàn, Bộ Tư lệnh TP và Quận ủy quận 2.