ANH HÙNG NGUYỄN VĂN TRỖI – 9 PHÚT BẤT TỬ TRÊN PHÁP TRƯỜNG CHÍ HÒA

Thời kỳ lịch sử

1964 – Kháng chiến chống Mỹ, tại Sài Gòn, miền Nam Việt Nam.
PHẦN I – NGƯỜI THỢ ĐIỆN XỨ QUẢNG VÀO SÀI GÒN

Nguyễn Văn Trỗi sinh ngày 1-2-1940 tại làng Thanh Quýt, Điện Bàn, Quảng Nam.

Tuổi thơ của anh không êm đềm.

Gia đình nghèo.

Mẹ mất sớm.

Cuộc sống buộc người thanh niên trẻ phải tự tìm cách kiếm sống.

Anh từng ra Đà Nẵng học nghề, rồi vào Sài Gòn làm thợ điện tại Nhà máy đèn Chợ Quán.

Sài Gòn lúc ấy là một thành phố rộng lớn, nhưng với Nguyễn Văn Trỗi, đó cũng là nơi anh từng bước đến với phong trào cách mạng.

Năm 1963, anh tham gia hoạt động cách mạng trong tổ chức biệt động thành.

Một người thợ điện trẻ tuổi trở thành chiến sĩ hoạt động bí mật giữa lòng thành phố.

Không có quân phục.

Không có một căn cứ cố định.

Chỉ có những nhiệm vụ được giao trong im lặng và những cuộc gặp gỡ phải hết sức bí mật.

Nguyễn Văn Trỗi hiểu rằng mình đang bước vào một con đường nguy hiểm.

Nhưng anh vẫn đi.

Chú thích ảnh: Anh hùng, liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi – người con làng Thanh Quýt, Điện Bàn, Quảng Nam.

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; tư liệu về Nguyễn Văn Trỗi.

PHẦN II – NHIỆM VỤ Ở CẦU CÔNG LÝ

Tháng 5-1964.

Tin tức cho biết Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Robert McNamara sẽ đến Sài Gòn.

Tổ chức biệt động nội thành nhận nhiệm vụ chuẩn bị đánh vào đoàn xe của phái đoàn Mỹ.

Nguyễn Văn Trỗi xung phong nhận nhiệm vụ.

Địa điểm được lựa chọn là cầu Công Lý, nay là cầu Nguyễn Văn Trỗi.

Đêm 9-5-1964, anh cùng đồng đội tiến hành đặt mìn.

Nhưng nhiệm vụ chưa hoàn thành thì kế hoạch bị lộ.

Khoảng 22 giờ, Nguyễn Văn Trỗi bị bắt.

Một người thanh niên vừa mới cưới vợ chưa lâu—

bị đưa vào nhà lao.

Từ khoảnh khắc ấy, cuộc đời anh bước sang một trang khác.

Không còn những ngày đi làm thợ điện.

Không còn những cuộc gặp bình thường.

Phía trước là nhà tù, tra tấn và một bản án tử hình.

Nhưng điều mà những người bắt giữ anh muốn biết—

anh không nói.

Đồng đội ở đâu?

Cơ sở cách mạng ở đâu?

Ai giao nhiệm vụ?

Những câu hỏi ấy không nhận được câu trả lời.

Nguyễn Văn Trỗi giữ im lặng.

Chú thích ảnh: Cầu Công Lý – địa điểm Nguyễn Văn Trỗi được giao đặt mìn nhằm đánh vào đoàn xe của phái đoàn Mỹ năm 1964.

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; tư liệu lịch sử về Nguyễn Văn Trỗi.

PHẦN III – BỐN THÁNG TRONG NHÀ LAO CHÍ HÒA

Nguyễn Văn Trỗi bị giam tại khám Chí Hòa.

Bốn tháng.

Bốn tháng đối mặt với những cuộc thẩm vấn và sức ép liên tục.

Nhưng anh không khai báo.

Bản án tử hình được tuyên.

Một người mới 24 tuổi biết rằng mình sẽ chết.

Đó là lúc con người dễ nghĩ nhất về gia đình.

Về cha.

Về quê.

Về người vợ trẻ.

Nguyễn Văn Trỗi cũng nghĩ đến những người thân của mình.

Trong thời gian bị giam, anh viết những lá thư gửi cho vợ là Phan Thị Quyên và gia đình.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện còn lưu giữ 10 bức thư của anh viết từ nhà giam.

Những bức thư ấy không chỉ chứa tình cảm của một người chồng dành cho vợ.

Chúng còn cho thấy trách nhiệm và niềm tin của một người thanh niên trước vận mệnh đất nước.

Một điều rất con người nằm bên cạnh một điều rất lớn lao.

Anh biết mình có thể không còn trở về.

Nhưng vẫn muốn người ở lại sống tiếp.

Vẫn muốn người vợ trẻ của mình mạnh mẽ.

Vẫn muốn gia đình hiểu rằng anh đã lựa chọn con đường này.

Chú thích ảnh: Những bức thư Nguyễn Văn Trỗi viết từ nhà giam gửi vợ và gia đình, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

PHẦN IV – MỘT CƠ HỘI SỐNG ĐÃ XUẤT HIỆN

Tháng 9-1964, câu chuyện về Nguyễn Văn Trỗi vượt ra khỏi phạm vi Sài Gòn.

Tại Venezuela, một tổ chức du kích bắt giữ Trung tá không quân Mỹ Michael Smolen.

Họ tuyên bố sẽ trao đổi người Mỹ này để cứu Nguyễn Văn Trỗi.

Thông tin ấy tạo ra một sức ép quốc tế lớn.

Việc xử bắn anh Trỗi được hoãn lại.

Một người đang chờ cái chết—

bỗng có thêm một cơ hội sống.

Có lẽ trong những ngày ấy, người thân của anh đã hy vọng.

Phan Thị Quyên cũng hy vọng.

Nhưng rồi tình thế thay đổi.

Sau khi Michael Smolen được trả tự do, chính quyền Sài Gòn quyết định đưa Nguyễn Văn Trỗi ra xử bắn.

Cơ hội sống của người thanh niên 24 tuổi—

chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian rất ngắn.

Và đến sáng 15-10-1964, quyết định hành hình được thực hiện.

Chú thích ảnh: Vụ việc Michael Smolen tại Venezuela đã tạo ra sức ép nhằm cứu Nguyễn Văn Trỗi trước khi anh bị xử bắn.

Nguồn: VOV; Báo Quân đội nhân dân; tư liệu lịch sử về Nguyễn Văn Trỗi.

PHẦN V – BUỔI SÁNG 15-10-1964

Sáng hôm ấy, Sài Gòn vẫn thức dậy như mọi ngày.

Nhưng tại khám Chí Hòa, một việc đặc biệt đang được chuẩn bị.

Nguyễn Văn Trỗi được đưa ra pháp trường.

Theo các tư liệu lịch sử, anh bị xử bắn lúc 9 giờ 45 phút ngày 15-10-1964, tại sân sau nhà lao Chí Hòa, trước sự chứng kiến của nhiều phóng viên trong và ngoài nước.

Anh mặc bộ quần áo trắng.

Đôi tay bị trói.

Trước mặt là đội hành quyết.

Phía sau là những người chứng kiến.

Không gian pháp trường trở thành nơi một người thanh niên 24 tuổi đối diện với cái chết.

Nhưng chính trong khoảnh khắc ấy—

Nguyễn Văn Trỗi đã biến một cuộc hành hình thành một cuộc đấu tranh cuối cùng.

Không phải bằng vũ khí.

Mà bằng lời nói.

Bằng thái độ.

Bằng ánh mắt.

Chú thích ảnh: Nguyễn Văn Trỗi trước giờ xử bắn tại pháp trường Sài Gòn, ngày 15-10-1964.

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

PHẦN VI – “KHÔNG, PHẢI ĐỂ TÔI NHÌN MẢNH ĐẤT NÀY”

Đội hành quyết chuẩn bị bịt mắt anh.

Nguyễn Văn Trỗi không chấp nhận.

Anh giật dải băng khỏi mắt.

Và nói rằng phải để anh nhìn mảnh đất thân yêu của mình lần cuối.

Khoảnh khắc ấy chỉ diễn ra trong vài giây.

Nhưng nó trở thành hình ảnh còn lại mãi.

Một người bị trói—

nhưng vẫn muốn được nhìn.

Nhìn bầu trời.

Nhìn mảnh đất mình đã sống.

Nhìn nơi mình sắp nằm xuống.

Không phải để tìm đường chạy.

Mà để nhìn lần cuối trước khi chết.

Rồi anh hướng về phía những người chứng kiến.

Những phóng viên có mặt tại đó ghi lại những lời cuối cùng của anh.

Anh lên tiếng phản đối sự xâm lược của Mỹ, khẳng định Việt Nam và gọi tên Hồ Chí Minh.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi lại những lời hô của anh:

“Hãy nhớ lấy lời tôi! Đả đảo đế quốc Mỹ! Đả đảo Nguyễn Khánh! Việt Nam muôn năm! Hồ Chí Minh muôn năm!”

Ba lần—

tiếng gọi “Hồ Chí Minh muôn năm!” được anh hô vang.

Chú thích ảnh: Nguyễn Văn Trỗi không đồng ý bị bịt mắt trước khi xử bắn, hiên ngang đối diện với pháp trường.

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

PHẦN VII – CHÍN PHÚT

Chín phút.

Một khoảng thời gian rất ngắn.

Nhưng trong chín phút ấy, một con người đã làm được điều mà người ta không thể dùng thời gian để đo.

Anh không còn cơ hội chiến đấu bằng một quả mìn.

Không còn đồng đội bên cạnh.

Không còn con đường rút lui.

Chỉ còn pháp trường.

Họng súng.

Và tiếng nói của chính mình.

Chính vì vậy, chín phút ấy được nhắc lại qua nhiều thế hệ như “9 phút bất tử” của Nguyễn Văn Trỗi. Báo Quân đội nhân dân và nhiều tư liệu kỷ niệm về anh đều dùng hình ảnh “9 phút” để nói về những phút cuối cùng ấy.

Đó không phải chín phút của một người đang cố tránh cái chết.

Mà là chín phút của một người đã biết cái chết không thể tránh được—

nhưng vẫn muốn nói điều mình tin.

Một người có thể bị trói tay.

Nhưng lời nói thì không.

Một người có thể bị đưa đến pháp trường.

Nhưng niềm tin của người ấy không nhất thiết phải chết theo.

Và chính điều đó khiến hình ảnh Nguyễn Văn Trỗi trở thành một biểu tượng.

Chú thích ảnh: Những phút cuối của Nguyễn Văn Trỗi tại pháp trường Chí Hòa ngày 15-10-1964.

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; Báo Quân đội nhân dân.

PHẦN VIII – TIẾNG SÚNG VÀ MỘT CÂU NÓI CÒN Ở LẠI

Rồi tiếng súng vang lên.

Nguyễn Văn Trỗi hy sinh.

Một người thanh niên 24 tuổi—

một người thợ điện—

một chiến sĩ biệt động—

một người chồng trẻ—

đã trở thành liệt sĩ.

Nhưng câu chuyện không kết thúc ở đó.

Hình ảnh Nguyễn Văn Trỗi trước pháp trường nhanh chóng lan rộng.

Những bức ảnh được truyền đi.

Những bài viết xuất hiện.

Thơ ca, âm nhạc và văn học tiếp tục kể về anh.

Nhà văn Trần Đình Vân sau khi tiếp xúc với Phan Thị Quyên đã viết “Sống như anh”, tác phẩm trở thành một cuốn sách được nhiều thế hệ thanh niên và bộ đội đọc.

Nhà thơ Tố Hữu viết:

“Có cái chết hóa thành bất tử…”

Câu thơ ấy về sau gắn chặt với tên tuổi Nguyễn Văn Trỗi.

Bởi cái chết của anh không khép lại một câu chuyện.

Nó mở ra một ký ức.

Chú thích ảnh: Sách Sống như anh, thơ ca và tranh cổ động về Nguyễn Văn Trỗi – hình tượng của anh trở thành nguồn cảm hứng lớn trong văn học, nghệ thuật thời chống Mỹ.

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

PHẦN IX – NHỮNG KỶ VẬT CỦA MỘT NGƯỜI CHỒNG TRẺ

Sau khi Nguyễn Văn Trỗi hy sinh, những gì còn lại của anh không chỉ là những bức ảnh.

Có những lá thư.

Có chiếc khăn tay.

Có cây đàn măng-đô-lin.

Có tấm thiệp cưới.

Những vật rất nhỏ.

Nhưng mỗi vật đều gắn với một phần cuộc đời của người thanh niên ấy.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện lưu giữ những kỷ vật này.

Đặc biệt, 10 bức thư Nguyễn Văn Trỗi gửi từ nhà giam cho Phan Thị Quyên và gia đình đã được đưa về bảo tàng từ năm 1965.

Đó là phần rất khác của câu chuyện.

Bên ngoài—

Người ta nhớ Nguyễn Văn Trỗi như một anh hùng.

Nhưng trong những lá thư—

anh vẫn là một người chồng trẻ.

Một người con.

Một người đang nhớ gia đình.

Một người biết mình có thể không còn gặp lại người thân.

Và chính những kỷ vật ấy giúp chúng ta nhìn thấy Nguyễn Văn Trỗi phía sau biểu tượng.

Một con người bằng xương bằng thịt.

Có tình yêu.

Có nỗi nhớ.

Có những điều chưa kịp sống hết.

Chú thích ảnh: Một số kỷ vật của Nguyễn Văn Trỗi hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia: đàn măng-đô-lin, thư và thiệp cưới.

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

PHẦN X – TỪ PHÁP TRƯỜNG CHÍ HÒA ĐẾN KÝ ỨC CỦA NHIỀU THẾ HỆ

Sau khi hy sinh, Nguyễn Văn Trỗi được truy tặng Huân chương Thành đồng hạng Nhất.

Ngày 17-10-1964, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam truy tặng anh danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và Huân chương Thành đồng hạng Nhất theo các tư liệu được dẫn lại.

Nhưng danh hiệu không phải điều duy nhất khiến tên tuổi Nguyễn Văn Trỗi tồn tại.

Tên anh được đặt cho trường học.

Đường phố.

Cầu.

Những công trình tưởng niệm.

Những thế hệ thanh niên tiếp tục nhắc đến anh.

Năm 2018, hài cốt Nguyễn Văn Trỗi được an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Thành phố Hồ Chí Minh.

Từ một người thanh niên làng Thanh Quýt—

tên tuổi anh đã vượt khỏi quê hương.

Vượt khỏi Sài Gòn.

Và vượt qua cả thời gian.

Chú thích ảnh: Khu mộ Nguyễn Văn Trỗi tại Nghĩa trang Liệt sĩ Thành phố Hồ Chí Minh và các hoạt động tưởng niệm anh.

Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; tư liệu Thành đoàn Thành phố Hồ Chí Minh.

LỜI KẾT – CHÍN PHÚT VÀ MỘT ĐỜI NGƯỜI

Nguyễn Văn Trỗi sống 24 năm.

Nhưng người ta nhớ anh bằng 9 phút.

Chín phút đứng trước cái chết.

Chín phút mà mỗi giây đều có thể là giây cuối cùng.

Nhưng anh không cúi đầu.

Không đồng ý bịt mắt.

Không im lặng.

Anh muốn nhìn mảnh đất quê hương lần cuối.

Rồi anh nói.

Nói cho những người có mặt.

Nói cho những phóng viên đang đứng đó.

Và cuối cùng—

nói cho những người sẽ sống sau anh.

Tiếng súng đã làm Nguyễn Văn Trỗi ngã xuống.

Nhưng không thể làm biến mất những lời anh đã nói.

Có lẽ đó chính là lý do 9 phút tại pháp trường Chí Hòa trở thành một trong những hình ảnh bất tử của thời hoa lửa.

Không phải vì cái chết đẹp.

Mà vì trong giây phút đối diện với cái chết, một người trẻ vẫn giữ được điều mình tin tưởng.

Hôm nay, khi đứng trước những bức ảnh cũ của Nguyễn Văn Trỗi, chúng ta không chỉ thấy một người bị trói vào cột.

Chúng ta thấy một chàng trai 24 tuổi.

Một người thợ điện.

Một người chồng trẻ.

Một người con của Quảng Nam.

Một chiến sĩ biệt động.

Và một con người đã chọn không để nỗi sợ quyết định những lời cuối cùng của mình.

“Hãy nhớ lấy lời tôi.”

Đó không chỉ là lời nói trước pháp trường.

Đó là lời gửi lại.

Và hơn sáu thập niên sau—

người ta vẫn còn nhớ.

Chú thích ảnh: Hình ảnh Nguyễn Văn Trỗi – từ người thanh niên xứ Quảng đến biểu tượng bất khuất của một thế hệ.

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; Báo Quân đội nhân dân; VOV.