Anh hùng Nguyễn Xí – Đệ nhất công thần khởi nghĩa Lam Sơn, vị tướng tài ba bất khuất và trụ cột giữ vững vương triều (1397 – 1465).
Một tấm gương anh hùng kiệt xuất, vị khai quốc công thần đại thần trải qua 4 đời vua triều Lê sơ chính là Anh hùng Nguyễn Xí – Đệ nhất công thần khởi nghĩa Lam Sơn, vị tướng tài ba bất khuất và trụ cột giữ vững vương triều (1397 – 1465).
Mối nhân duyên từ cậu bé mồ côi đến dũng tướng Lam Sơn
Nguyễn Xí (sinh năm 1397, quê ở làng Thượng Xá, nay thuộc xã Nghi Hợp, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An) bị mồ côi cha mẹ từ khi còn rất nhỏ. Mới 9 tuổi, ông theo anh trai ra Thanh Hóa làm ăn và được Bình Định Vương Lê Lợi nhận làm con nuôi.
Được sống và rèn luyện bên cạnh Lê Lợi, Nguyễn Xí sớm bộc lộ tư chất thông minh, mưu trí và tinh thần dũng cảm phi thường. Ông nghiễm nhiên trở thành một trong những tướng trẻ nòng cốt, vinh dự dự Hội thề Lũng Nhai (1416) và theo Lê Lợi xướng cờ khởi nghĩa Lam Sơn ngay từ những ngày đầu gian khổ nhất.
Đội huấn luyện chó săn độc nhất vô nhị và các chiến công lừng lẫy
Trong những năm tháng nghĩa quân Lam Sơn bị quân Minh vây hãm gắt gao tại vùng núi Chí Linh (Thanh Hóa), Nguyễn Xí được giao nhiệm vụ quản lý và huấn luyện một đội chó săn hơn 100 con.
Bằng trí tuệ đặc biệt, ông đã biến đội chó săn thành một lực lượng tác chiến tinh nhuệ:
Cung cấp thực phẩm: Đội chó săn trực tiếp săn bắt thú rừng để nuôi sống nghĩa quân trong những giai đoạn tuyệt lương.
Chiến thuật "nghi binh": Đêm đến, ông cho buộc nhạc vào cổ chó rồi thả xung quanh đồn bốt quân Minh. Tiếng nhạc rung cùng tiếng bước chân rầm rộ khiến quân giặc tưởng nghĩa quân tập kích, hoảng loạn bắn đạn ra ngoài cả đêm, làm cạn kiệt đạn dược của địch.
Cảnh giới và trinh sát: Nhờ khứu giác tinh tường của đội chó, nghĩa quân luôn chủ động phát hiện các đợt phục kích bí mật của quân Minh.
Khi chuyển hướng tiến quân vào miền Nam và ra Bắc, Nguyễn Xí liên tục lập nhiều chiến công hiển hách. Trong trận Tốt Động – Chúc Động (1426), ông cùng các tướng dụ quân Minh vào đầm lầy rồi xông ra tiêu diệt hàng vạn tên giặc. Trong chiến dịch Chi Lăng – Xương Giang (1427), ông tham gia chỉ huy mũi tiến công chém gục chủ tướng Liễu Thăng và vây bắt sống Hoàng Phúc, góp công quyết định quét sạch giặc Minh khỏi bờ cõi.
Trụ cột triều đình – Dẹp loạn cứu vương triều
Sau khi kháng chiến thắng lợi, Nguyễn Xí được phong làm Tướng quân Quốc thượng hầu, xếp vào hàng khai quốc công thần bậc nhất và được ban quốc姓 (họ Lê). Ông kiên trung phục vụ qua 4 đời vua Lê: Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông và Lê Thánh Tông.
Năm 1459, Đỗ Lực và Lê Nghi Dân phản biến, sát hại vua Lê Nhân Tông rồi cướp ngôi. Trước nguy cơ vương triều Hậu Lê bị sụp đổ, Nguyễn Xí khi đó đã hơn 60 tuổi nhưng vẫn giữ trọn lòng trung. Ông âm thầm liên kết cùng các đại thần kiên trung như Đinh Liệt, tổ chức cuộc biến cố chính trị năm 1460, tiêu diệt phe phản loạn, lật đổ Lê Nghi Dân và đưa Hoàng tử Lê Tư Thành lên ngôi – chính là Vua Lê Thánh Tông, vị minh quân vĩ đại nhất lịch sử phong kiến Việt Nam.
Tấm gương sáng ngời ngàn đời
Vua Lê Thánh Tông lên ngôi vô cùng kính trọng Nguyễn Xí, phong ông làm Thái sư Cương Quốc công, người đứng đầu toàn bộ triều chính và quân đội.
Khi Nguyễn Xí mất năm 1465 (thọ 68 tuổi), Vua Lê Thánh Tông bỏ朝 3 ngày để tang, truy tặng ông làm Thái sư Cương Quốc công, dựng đền thờ và tự tay viết bài văn bia ca ngợi ông:
"Sức treo chuông nặng ngàn cân, khí trùm muôn đội quân giặc. Một tay chống đỡ vương triều, hai lần dẹp yên xã tắc!"
Nguyễn Xí không chỉ là người anh hùng xả thân cứu nước thời đánh Minh, mà còn là biểu tượng kiên trung, trí dũng vẹn toàn, vị trụ cột xả thân bảo vệ sự ổn định và thịnh trị của dân tộc Đại Việt. Đền thờ ông tại Nghi Lộc (Nghệ An) ngày nay đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.
