Anh hùng Trần Đại Nghĩa

Trần Đại Nghĩa: Từ Đỉnh Cao Khoa Học Pháp Đến Những "Cú Đấm Thép" Trong Kháng Chiến Việt Nam

Trong lịch sử quân sự thế giới, hiếm có một nhà khoa học nào lại có bước ngoặt cuộc đời kỳ lạ và hào hùng như Trần Đại Nghĩa. Từ bỏ mức lương tương đương 22 lượng vàng mỗi tháng tại Pháp để về chiến khu ăn cơm vắt, ngủ lán, ông đã dùng tri thức của mình để chế tạo nên những loại vũ khí thần kỳ, góp phần thay đổi cục diện các cuộc kháng chiến của dân tộc.

1. Xuất thân và Khát vọng chinh phục tri thức

Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa tên thật là Phạm Quang Lễ. Ông sinh ngày 13 tháng 9 năm 1913 tại xã Chánh Hiệp, quận Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long (nay là xã Hòa Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long).

Sinh ra trong một gia đình nhà giáo nghèo, mồ côi cha từ năm 6 tuổi, Phạm Quang Lễ đã vươn lên bằng nghị lực phi thường. Với tư chất thông minh xuất chúng, ông thi đỗ đầu hai bằng Tú tài (Tú tài Tây và Tú tài Ta) tại Sài Gòn. Năm 1935, ông nhận được học bổng sang Pháp du học.

Trong 11 năm tại châu Âu, ông đã đạt được những thành tựu mà bất cứ học giả nào cũng mơ ước: nhận cùng lúc 3 bằng đại học (Kỹ sư Cầu đường, Kỹ sư Điện, Cử nhân Toán học) và sau đó là bằng Kỹ sư Hàng không, Kỹ sư Mỏ và Địa chất. Tuy nhiên, mục đích lớn nhất của ông không phải là danh vọng cá nhân. Ông âm thầm sưu tầm, nghiên cứu hàng chục nghìn trang tài liệu về vũ khí, thuốc nổ – những kiến thức vốn là "cấm kỵ" đối với người dân thuộc địa.

2. Cuộc gặp gỡ lịch sử và Quyết định về nước

Năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp đàm phán. Qua những lần tiếp xúc, Bác Hồ đã nhận ra tài năng và lòng yêu nước cháy bỏng của Phạm Quang Lễ. Khi Bác hỏi: "Chú về nước giúp tôi chế tạo súng cho bộ đội đánh giặc được không?", Phạm Quang Lễ đã không ngần ngại trả lời: "Thưa Bác, đó là tâm nguyện cả đời của cháu".

Ông từ bỏ sự nghiệp lừng lẫy tại hãng hàng không Sud-Aviation, từ bỏ cuộc sống thượng lưu để theo Bác Hồ về nước trên con tàu Dumont d'Urville. Ngày 5/12/1946, tại Bắc Bộ phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt tên mới cho ông là Trần Đại Nghĩa. Bác nói: "Nghĩa là nghĩa lớn để phụng sự nhân dân, phụng sự Tổ quốc". Cái tên ấy đã đi vào lịch sử như một huyền thoại.

3. "Ông vua vũ khí" giữa đại ngàn Việt Bắc

Khi kháng chiến toàn quốc bùng nổ, Trần Đại Nghĩa được bổ nhiệm làm Cục trưởng Cục Quân giới đầu tiên. Giữa chiến khu Việt Bắc thiếu thốn đủ đường, chỉ với những chiếc máy tiện thô sơ và nguyên liệu tận dụng từ bom đạn lép của địch, ông và các cộng sự đã tạo nên những điều kỳ diệu:

• Súng Bazooka: Năm 1947, ông chế tạo thành công súng Bazooka dựa trên mẫu súng của Mỹ nhưng cải tiến để phù hợp với điều kiện Việt Nam. Ngay trong trận đầu xuất kích tại chùa Trầm (Hà Đông), súng Bazooka đã bắn cháy xe tăng Pháp, phá tan huyền thoại về "sức mạnh thép" của thực dân.

Sự sáng tạo của Trần Đại Nghĩa không chỉ là lắp ráp, mà là Việt Nam hóa các lý thuyết quân sự tiên tiến để phù hợp với lối đánh du kích và điều kiện kinh tế nghèo nàn của ta lúc bấy giờ.

4. Đóng góp trong kháng chiến chống Mỹ

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, dù đảm nhận nhiều chức vụ quản lý như Thứ trưởng Bộ Công thương, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, ông vẫn luôn dành tâm huyết cho quân giới:

• Chống bom từ trường: Ông đã chỉ đạo và trực tiếp tham gia nghiên cứu các giải pháp rà phá bom từ trường của Mỹ, khai thông các tuyến đường huyết mạch cho đoàn xe ra tiền tuyến.

5. Nhà khoa học của nhân dân và Danh hiệu Anh hùng

Năm 1948, trong đợt phong tướng đầu tiên, Trần Đại Nghĩa được phong quân hàm Thiếu tướng. Ông là một trong bảy vị tướng đầu tiên của Quân đội Nhân dân Việt Nam.

Năm 1952, tại Đại hội Chiến sĩ thi đua và Cán bộ gương mẫu toàn quốc lần thứ nhất, ông là một trong những người đầu tiên được vinh danh là Anh hùng Lao động.

Sau ngày đất nước thống nhất, ông trở thành người đặt nền móng cho Viện Khoa học Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) với tư cách là Viện trưởng đầu tiên. Ông cũng là Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Bách khoa Hà Nội.

6. Nhân cách một bậc đại trí, đại dũng

Dù đứng ở đỉnh cao vinh quang, Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa luôn giữ lối sống vô cùng giản dị, khiêm nhường. Ông được đồng nghiệp kính trọng không chỉ bởi bộ óc uyên bác mà còn bởi tấm lòng bao dung, tận tụy với học trò và cấp dưới. Ông thường nói: "Nhiệm vụ của khoa học là phục vụ con người, phục vụ đất nước".

Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa qua đời ngày 9 tháng 8 năm 1997 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Ông ra đi nhưng di sản ông để lại cho nền khoa học và quốc phòng Việt Nam là vô giá.