ANH HÙNG TRẦN ĐẠI NGHĨA – ÔNG VUA VŨ KHÍ VÀ TẤM GƯƠNG TRI THỨC YÊU NƯỚC
Giáo sư, Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa (tên thật là Phạm Quang Lễ) sinh ngày 13 tháng 9 năm 1913 tại Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Sinh ra trong một gia đình nghèo nhưng giàu truyền thống hiếu học, ông sớm bộc lộ trí thông minh thiên bẩm và ý chí vươn lên. Sau khi xuất sắc nhận hai bằng Bằng tú tài bản xứ và Bằng tú tài Tây, năm 1935, ông sang Pháp du học và tốt nghiệp hàng loạt trường đại học danh tiếng về kỹ thuật như Đại học Bách khoa Paris, Đại học Mỏ, Đại học Cầu đường,... Đặc biệt, trong hơn một thập kỷ sống và làm việc tại châu Âu, ông đã âm thầm nghiên cứu, tích lũy kiến thức chuyên sâu về chế tạo khí tài quân sự – một lĩnh vực đòi hỏi sự bảo mật khắt khe.
Năm 1946, nghe theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc, Phạm Quang Lễ đã từ bỏ cuộc sống nhung lụa, mức lương cao ngất ngưởng và tương lai xán lạn tại Pháp để đi theo Chủ tịch Hồ Chí Minh về nước kháng chiến. Về đến chiến khu Bắc Bộ, ông được Bác Hồ tin tưởng giao nhiệm vụ Cục trưởng Cục Quân giới và trân trọng đặt tên mới: Trần Đại Nghĩa – với ý nghĩa gánh vác việc lớn vì đại nghĩa dân tộc.
Trong điều kiện gian khổ, thiếu thốn trăm bề của chiến khu Việt Bắc, Giáo sư Trần Đại Nghĩa cùng các đồng nghiệp đã làm nên những điều kỳ diệu. Ông đã nghiên cứu và chế tạo thành công súng và đạn Bazooka – vũ khí có sức xuyên phá cực mạnh, tiêu diệt xe tăng, xe thiết giáp của quân Pháp. Ngay trong trận Mùa đông năm 1947 tại Chùa Trầm và chiến dịch Việt Bắc, súng Bazooka do ông chế tạo đã giáng những đòn đè bẹp ý chí của kẻ thù. Tiếp đó, ông cùng Cục Quân giới nghiên cứu chế tạo thành công súng SKZ (súng không giật) nhẹ, cơ động nhưng có sức công phá các lô cốt kiên cố, đóng góp quyết định vào thắng lợi của các chiến dịch lớn, đỉnh cao là Chiến dịch Điện Biên Phủ lịch sử.
Không dừng lại ở thời kỳ kháng chiến chống Pháp, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, ông tiếp tục có nhiều đóng góp quan trọng trong việc nghiên cứu các giải pháp rà phá bom từ trường, chống lại cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân của địch, bảo vệ tuyến đường huyết mạch Trường Sơn và các vùng trọng điểm.
Bên cạnh những cống hiến kiệt xuất cho ngành khoa học quân sự, Giáo sư Trần Đại Nghĩa còn là một nhà quản lý khoa học tài năng. Ông từng đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng như Thứ trưởng Bộ Công thương, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. Dù ở bất kỳ cương vị nào, ông cũng luôn thể hiện phong cách làm việc khoa học, tận tụy, khiêm tốn và hết lòng đào tạo thế hệ trẻ.
Giáo sư, Thiếu tướng, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa là biểu tượng ngời sáng của trí thức Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh. Cuộc đời ông là minh chứng hùng hồn cho tinh thần "Sống vì Đại nghĩa" – sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân, cống hiến trọn vẹn tài năng và trí tuệ cho độc lập, tự do của Tổ quốc và sự phát triển của khoa học nước nhà.
