Anh hùng Trần Văn Lai – Người chiến sĩ biệt động hoạt động giữa lòng Sài Gòn
Trần Văn Lai (1920–2002), quê xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình, là một chiến sĩ biệt động Sài Gòn nổi tiếng với hoạt động bí mật trong lòng địch. Với những đóng góp đặc biệt trong kháng chiến chống Mỹ, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 2015.
Sau Hiệp định Genève năm 1954, Trần Văn Lai được giao nhiệm vụ ở lại Sài Gòn hoạt động bí mật. Ông xây dựng một vỏ bọc rất đặc biệt: trở thành nhà thầu khoán xây dựng, trang trí nội thất với tên Mai Hồng Quế, còn được biết đến với bí danh Năm U.Som. Nhờ công việc này, ông có điều kiện ra vào nhiều cơ quan và địa điểm quan trọng của chính quyền Sài Gòn, trong đó có Dinh Độc Lập.
Dưới vỏ bọc của một nhà thầu, ông âm thầm thu thập tin tức, nghiên cứu địa hình và nắm tình hình bên trong các cơ quan đầu não của đối phương. Những thông tin thu được được chuyển về căn cứ, phục vụ công tác chỉ huy và chuẩn bị cho các hoạt động quân sự của lực lượng cách mạng.
Một trong những đóng góp nổi bật của Trần Văn Lai là xây dựng hệ thống cơ sở bí mật ngay giữa lòng Sài Gòn. Từ khoảng năm 1962, ông cùng đồng đội xây dựng nhiều hầm bí mật để cất giấu vũ khí, tài liệu và che giấu cán bộ. Những cơ sở này trở thành nơi chuẩn bị quan trọng cho hoạt động của lực lượng biệt động trong Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.
Ông cũng sử dụng chiếc xe Volkswagen màu trắng, biển số EL-6899, để phục vụ hoạt động cách mạng. Chiếc xe vừa là phương tiện đi lại của một nhà thầu có tiếng, vừa giúp ông vận chuyển vũ khí, tiền, tài liệu và đưa đón cán bộ trong những chuyến đi đầy nguy hiểm.
Ngày nay, chiếc xe này được gia đình trao tặng và trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình, trở thành một hiện vật gắn liền với cuộc đời hoạt động bí mật của người chiến sĩ biệt động năm xưa.
Hoạt động ngay giữa trung tâm Sài Gòn đồng nghĩa với việc Trần Văn Lai và gia đình luôn phải đối mặt với nguy cơ bị phát hiện. Có những giai đoạn gia đình không biết ông đang ở đâu, còn sống hay đã hy sinh. Sau ngày đất nước thống nhất, ông tiếp tục công tác tại Bộ Tư lệnh Thành đội Sài Gòn - Gia Định, rồi nghỉ hưu năm 1981 với quân hàm Thượng úy và là thương binh nặng.
Trần Văn Lai qua đời năm 2002. Khi ông còn sống, nhiều hoạt động bí mật và những đóng góp của ông chưa được công chúng biết đầy đủ. Đến năm 2015, Nhà nước truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, ghi nhận tinh thần quả cảm, sự hy sinh và những cống hiến đặc biệt cho cách mạng.
Cuộc đời Trần Văn Lai cho thấy một dạng chiến đấu đặc biệt: không phải lúc nào người lính cũng xuất hiện trên chiến trường với súng trong tay. Có những người phải sống nhiều năm giữa lòng đối phương, kiên trì xây dựng cơ sở, thu thập tin tức, bảo vệ cán bộ và chuẩn bị những điều kiện cần thiết cho những trận đánh lớn.
Tên tuổi ông cũng trở thành nguồn cảm hứng cho nhân vật Tư Chung, chủ hãng sơn Đông Á, trong bộ phim Biệt động Sài Gòn.
Anh hùng Trần Văn Lai là hình ảnh tiêu biểu của người chiến sĩ biệt động Sài Gòn: mưu trí, gan dạ, kiên trì và sẵn sàng hy sinh trong những năm tháng hoạt động giữa vòng vây của đối phương. Những căn hầm bí mật, chiếc xe Volkswagen và câu chuyện về người thầu khoán Mai Hồng Quế hôm nay vẫn góp phần kể lại một chương đặc biệt trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc.
