Ánh lửa bên rộc Tà Ho

Bác Trần Minh, tên thật là Trần Phú Thịnh, sinh năm 1927, mất năm 2015. Quê quán: thôn La Chữ, xã Phước Hữu, tỉnh Khánh Hòa. Là một cán bộ lão thành cách mạng, trong thời kỳ kháng chiến và sau ngày đất nước giải phóng, ông từng đảm nhiệm nhiều cương vị lãnh đạo, chỉ huy, có nhiều đóng góp cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và phát triển quê hương Ninh Thuận.

Theo lời kể của cô Trần Thị Sơn - tức Mười Sơn, cháu ruột của bác Trần Minh và gọi bác bằng chú (Nguyên Tỉnh Ủy viên, Trưởng Ban VHXH Hội đồng nhân dân tỉnh Ninh Thuận, nhiệm kỳ 2004-2009), trong những năm kháng chiến chống Mỹ, có những cuộc gặp gỡ giữa cán bộ cách mạng và người dân diễn ra rất âm thầm, giữa đêm tối, nhưng lại để lại những dấu ấn sâu sắc trong quá trình xây dựng cơ sở và vận động quần chúng.

Một đêm tháng Tư năm 1956, người cán bộ cách mạng rời khỏi căn hầm từ rất sớm, dự định đi về hướng Nam Hòa Trinh. Khi đến khu vực rộc Tà Ho, bên kia rộc là mương Cà Do, ông bất ngờ nhìn thấy phía trước có một ánh lửa nhỏ.

Giữa không gian tối, ánh lửa lúc hiện lên, lúc vụt tắt. Người cán bộ thận trọng dừng lại quan sát. Không nhìn thấy ai, ông chỉ thấy thỉnh thoảng ánh lửa lại lóe lên. Quan sát nhiều lần, ông đoán có người đang ở đó và bật lửa.

Ông chờ thêm một lúc.

Từ phía ánh lửa, một tiếng ho vọng lại. Đó là tiếng ho khàn khàn của một người lớn tuổi. Nhận thấy khoảng cách không quá xa, ông thận trọng tiến lại gần và phát hiện một người đàn ông Chăm đang ngồi trước một đống lửa nhỏ. Người này quấn trên đầu một chiếc khăn màu xám đất, dáng vẻ giống một người nông dân đang ngồi bên ruộng.

Ban đầu, người cán bộ chưa hiểu vì sao người đàn ông lại ngồi ở đó giữa đêm khuya. Ông nhẹ nhàng tiếp cận. Bất ngờ, người đàn ông đứng bật dậy, định chạy về phía trước. Người cán bộ giữ lại và trấn an. Sau một hồi, người đàn ông mới dần bình tĩnh.

Qua trò chuyện, người cán bộ biết người đàn ông đi theo dòng nước để xem nước chảy mạnh hay yếu. Ruộng lúa đã khô chết, nên người nông dân phải trông chờ từng nguồn nước ít ỏi. Đằng sau việc ngồi bên đống lửa giữa đêm là nỗi lo rất thực tế của một người nông dân đang cố tìm nguồn nước cho ruộng đồng.

Câu chuyện khiến người cán bộ nhận ra trước mắt mình là một người dân nghèo đang sống trong cảnh vô cùng khốn khó.

Để người đàn ông yên tâm, ông nói mình là cán bộ miền Nam tập kết ra Bắc, sau đó trở về hoạt động trong vùng. Ông kể rằng Mỹ - Diệm đang làm cho người dân khổ cực, phản bội Hiệp định Genève và chia cắt đất nước. Ông cũng nói mình được Bác Hồ và cách mạng đưa về đây để cùng đồng bào đánh Mỹ - Diệm, giành lại cuộc sống tự do cho nhân dân.

Nhưng người đàn ông vẫn chưa hoàn toàn tin tưởng.

Ông nhìn kỹ chiếc nón tai bèo, quần áo và đôi dép cao su của người cán bộ. Ông sờ vào vành nón, kiểm tra quần áo rồi nhìn kỹ cả đôi dép. Sự thận trọng ấy xuất phát từ hoàn cảnh mà người dân phải sống trong sự kiểm soát và truy lùng. Cách mạng có thể có người giả danh, nên ông không dễ dàng đặt niềm tin vào một người lạ xuất hiện giữa đêm.

Người cán bộ không trách ông. Để chứng minh mình đúng là người của cách mạng, ông đặt khẩu súng vào bao, bấm nút an toàn rồi giải thích về những vật dụng mình đang mang theo. Chiếc nón tai bèo được may từ miền Bắc; bộ quần áo bằng vải bao do miền Bắc viện trợ; đôi dép cao su được giữ lại từ những ngày tập kết ra Bắc và mang về Nam để tiếp tục công tác.

Ông cũng giải thích rằng trong những chuyến đi hoạt động, để tránh dấu vết cho địch phát hiện, cán bộ thường tháo dép, buộc vào thắt lưng và đi chân đất.

Từ sự thận trọng ban đầu, cuộc trò chuyện dần trở nên cởi mở hơn.

Người đàn ông tự giới thiệu mình là Phó Mú ở Văn Lâm, làm ruộng cùng ông Tư Thường ở La Chữ. Qua lời kể của Phó Mú, người cán bộ hiểu thêm về cuộc sống của đồng bào Chăm nơi đây.

Phó Mú kể rằng trước đây, khi cách mạng còn hoạt động thuận lợi hơn, cuộc sống của người dân cũng có phần dễ thở. Nhưng từ khi Mỹ - Diệm kiểm soát miền Nam, cuộc sống ngày càng khắc nghiệt. Người dân phải chịu đói, chịu hạn. Nhiều năm trời không có mưa, ruộng đồng khô cằn.

Những tháng gần đây, nhờ hoạt động của cách mạng, người dân bắt đầu được nghe những lời kêu gọi đấu tranh chống Mỹ - Diệm. Nay có mưa, nước bắt đầu về đồng ruộng, nhưng người dân vẫn phải lén lút đi theo dòng nước vì sợ bị phát hiện.

Trong câu chuyện của Phó Mú, cách mạng không phải là điều gì xa lạ. Đối với ông, Bác Hồ và những người làm cách mạng là những người đứng về phía dân nghèo. Ông tin rằng nếu cách mạng thắng lợi, người dân sẽ được trở lại với ruộng đất, được làm ăn và được sống một cuộc sống bình yên.

Đêm ấy, hai người nói chuyện rất lâu.

Phó Mú nhận lời sẽ tìm hiểu và làm theo cách mạng, nhưng ông tự nhận mình còn ít chữ nghĩa. Ông cho biết vợ mình biết đọc, biết viết và còn mạnh dạn hơn ông. Hai vợ chồng hẹn ngày hôm sau sẽ gặp lại cán bộ để tìm hiểu kỹ hơn.

Người cán bộ chọn một địa điểm kín đáo làm nơi liên lạc, đồng thời đặt một hộp thư bí mật để nếu hai bên không gặp được nhau vẫn có thể trao đổi công việc. Trước khi chia tay, ông căn dặn Phó Mú phải giữ bí mật tuyệt đối về cuộc gặp, kể cả với người thân.

Trở về căn hầm trong đêm, người cán bộ không thể ngủ. Ông suy nghĩ nhiều về người nông dân vừa gặp: liệu Phó Mú có thật sự tin cách mạng hay không, liệu người vợ có đồng tình hay cuộc gặp này có thể khiến gia đình họ gặp nguy hiểm.

Nhưng chính từ một ánh lửa nhỏ bên cánh đồng, một mối liên hệ mới đã được mở ra.

Cuộc gặp ấy cho thấy giữa những năm tháng bị kiểm soát và đàn áp, trong lòng người dân vẫn tồn tại những mong muốn rất giản dị: được có ruộng đất để làm ăn, được tự do và được sống bình yên. Ánh lửa trong đêm vì thế không chỉ giúp người cán bộ tìm thấy một người dân giữa bóng tối, mà còn giúp ông nhìn rõ hơn nơi người dân đang đứng và điều họ mong muốn.