ANH NGUYỄN BÌNH VÀ ĐẠI ĐỘI KÝ CON

Ngày 9 tháng 3 năm 1945, Nhật đảo chính Pháp. Ách thống trị ngót một trăm năm của thực dân Pháp ở Việt Nam chỉ trong có một đêm sụp đổ tan tành. Việc tưởng như thay trời đổi đất đã xảy ra ở mỏ than Uông Bí vào sáng ngày 10 tháng 3 năm 1945. Bọn Pháp chủ mỏ, kỹ sư, sếp, đồn trưởng, mới ngày hôm qua còn giữ quyền sống quyền chết ở cái vùng mỏ này, hôm nay đều trở thành tù binh của Nhật. Công nhân, cai ký, dân thị xã bàn tán xôn xao, nhưng nói chung ai nấy hình như đều mong có một sự thay đổi. Phải, cần có một sự thay đổi lắm rồi. Nạn đói kéo dài mãi. Người chết đói ngày càng nhiều, chôn không kịp. Thợ thuyền bị vắt đã kiệt sức, gầy guộc, xanh xao. Ai dám tin rằng mình và gia đình mình có thể qua khỏi nạn đói khủng khiếp giết chết hàng triệu người này. Người ta hy vọng có một sự thay đổi.

Và chỉ mấy ngày sau cái việc tưởng như thay trời đổi đất đó đã đưa đến cho công nhân Uông Bí một sự thay đổi. Mỏ than đóng cửa. Những câu “Việt Nam độc lập”, “Khối Đại Đông Á đoàn kết” mà phát xít Nhật ra. sức tuyên truyền, còn đương là những hình ảnh mơ hồ, thì việc mỏ than Uông Bí đóng cửa đem lại cho người ta một hình ảnh sâu sắc: lại chết đói.

Làm thế nào bây giờ! Đó là tiếng thở than của những bộ mặt lo âu, kèm theo những tiếng thở dài não ruột. Tôi cũng không biết tình hình sẽ giải quyết ra sao, vì ngay sau đó, tôi cũng như một số người khác, khăn gói trở về quê hương. Nhưng có điều tôi biết chắc chắn là hoàn cảnh nào giải quyết cũng mười phần khó khăn. Thần chết gõ cửa gấp hơn.

Tôi về Hải Phòng, nơi chôn rau cắt rốn của tôi. Tuy nó là thành phố công nghiệp, nhưng tôi không tin rằng về đó có thể tìm được việc làm, mặc dầu tôi có nghề thợ điện.

Bố tôi làm thợ máy ở Hải Phòng tới hơn hai mươi năm, có nhiều kinh nghiệm chạy việc, nhưng chạy khắp nơi cũng không sao kiếm nổi một việc làm cho con.

Hồi đó phát xít Nhật kêu gọi “Việt Nam độc lập” dữ lắm. Chúng còn lập ra một tổ chức chính trị có tên là “Đại Việt quốc gia liên minh” gọi tắt là Đại Việt và xây dựng cho bọn này một lực lượng vũ trang gọi là “Thanh niên vũ trang Đại Việt”.

Nghe mấy tiếng “Việt Nam độc lập” bề ngoài có vẻ hấp dẫn nhưng lúc đó tôi cũng chưa hiểu được những mưu toan sâu xa, hiểm độc của chúng, chỉ biết là đi lính Đại Việt để có cơm ăn, thế thôi. Giữa thời buổi tìm việc làm ăn lương thiện hết sức khó khăn mà đi lính Đại Việt lại dễ, cho nên cũng đành phải xin vào lính Đại Việt thôi.

Con đường lẽ ra là như vậy. Nhưng khi đến chơi thăm Lê Phú, tôi lại nghe anh nói:

- Con đường đó đi không được đâu.

Hồi nhỏ, gia đình tôi và gia đình Phú ở chung một nhà. Khi thi cao đẳng tiểu học không đỗ, Phú ra mỏ than học việc, sau vì đời sống khó khăn, bỏ đi lính thủy Pháp. Ngày 9 tháng 3 năm 1945 cũng bị Nhật bắt làm tù binh, nhưng là lính thủy người Việt nên Phú được sử dụng trên pháo hạm Com-măng-đăng Buốc-đe (Commanđant Bourdais) của Pháp bị Nhật chiếm giữ khi đó đang đậu trên sông Tam Bạc phía Thượng Lý, Hải Phòng.

Chúng tôi là bạn thân từ nhỏ, lớn lên xa nhau, Phú khi ở Sài Gòn, khi ở Nguyên Bình, Cao Bằng nhưng vẫn trào đổi thư từ với tôi. Sau ngày 9 tháng 3. năm 1945 chúng tôi lại gặp nhau ở Hải Phòng. Khi đó Phú đã hoạt động Việt Minh, đang công tác trong đám thủy binh người Việt trên pháo hạm. Vì thế khi biết ý định của tôi, anh đã can ngăn.

Lê Phú giới thiệu tôi gặp hai người, anh Dương Chính và anh Nguyễn Bình, lúc bấy giờ đã là hai cán bộ Việt Minh phụ trách Chiến khu Đông Triều, đang công tác ở Hải Phòng. Qua những cuộc nói chuyện thân thiết, có một điều không quên được là các đồng chí đã khắc sâu vào lòng tôi hai tiếng “Việt Minh” với một cảm xúc vô cùng mạnh mẽ. Nhất là cái lần ở trên gác xép hiệu may Rô-be Tay-lo của anh Phạm Khang, một cơ sở của ta ở phố Cầu Đất, anh Nguyễn Bình tìm hiểu tôi rất kỹ, từ chuyện gia đình, bố mẹ làm gì, hồi nhỏ đi học ở đâu đến những ngày làm công nhân mỏ bị thất nghiệp rồi có ý định vào lính Đại Việt để kiếm sống, anh đã đem lại cho tôi một niềm phấn khởi với nhiệm vụ giao cho tôi là: tiếp tục thực hiện ý định xin vào lính Đại Việt với ý nghĩa cài người vào hàng ngũ địch để đánh địch.

Đi lính Đại Việt, con đường đó trước là do tôi định, nay là do cách mạng định. Do đó, mục đích, nội dung hoàn toàn khác hẳn. Trước là để kiếm cơm, nay là để đánh Nhật cứu nước. Trước không có nội dung gì, nay nội dung là điều tra địch, báo cáo tình hình, phát triển lực lượng trong lòng địch, chuẩn bị diệt địch. Con đường đi như thế là quyết định.

Khi mà trình độ giác ngộ được nâng cao một chút, quay nhìn lại lúc đứng ngã ba đường này mới thấy rùng mình. Nhưng càng nghĩ càng vô cùng biết ơn Đảng và phong trào cách mạng đã như một tảng đá nam châm thu hút mình vào con đường chính đại quang minh.

Tôi biết anh Nguyễn Bình bắt đầu từ đó.