Đặng Huy Trứ - Ánh sáng từ chiếc hộp đen bên dòng sông Hương

Ánh sáng từ chiếc hộp đen bên dòng sông Hương

Mùa đông năm 1869, trong căn nhà nhỏ thoang thoảng mùi trầm hương và trà cũ bên bờ sông Hương, Đặng Huy Trứ nâng niu một chiếc hộp gỗ kỳ lạ do chính ông mang từ nước ngoài về. Đó là chiếc máy ảnh – thứ "ma thuật" chưa từng thấy ở Đại Nam thời bấy giờ.

Bấy giờ, triều đình Huế đang chìm trong những lề thói cũ kỹ. Người ta sợ cái mới, sợ cả những thứ công nghệ phương Tây. Nhưng Đặng Huy Trứ, với con mắt của một người từng bôn ba, nhìn thấy ở chiếc máy ảnh không chỉ là một cỗ máy ghi hình, mà là cách để lưu lại cái thần thái, cái chân dung thật nhất của con người trước khi cát bụi phai mờ.

Ông mở tiệm ảnh Cảm Hưởng ở phố Thanh Hà (Hà Nội sau này), nhưng tâm hồn ông vẫn hướng về xứ Huế mộng mơ, nơi mẹ già và những trang sách hoài bão còn dang dở. Ông viết trong nhật ký: "Chụp một bức ảnh là giữ lại một cõi lòng, để ngàn năm sau con cháu còn biết tổ tiên mình từng hiện hữu với nụ cười và ánh mắt nào."

Có lần, một vị quan lớn trong triều đến tiệm của ông với vẻ mặt nghi kỵ. Nhìn thấy ống kính đen ngòm hướng về mình, vị quan giật mình hất tay áo: "Đặng đại nhân, việc đời biến đổi khôn lường, sao lại đem linh hồn giam vào trong mảnh kính lạnh lẽo ấy?"

Đặng Huy Trứ điềm nhiên mỉm cười, rót một chén trà sen dâng lên khách, đoạn thong thả đáp: "Thưa đại nhân, hình ảnh rồi sẽ phai, giấy rồi sẽ mục, nhưng lòng ngay thẳng hay sự tận tụy với nước non thì qua ống kính này, nó sáng rõ rành rành trước mắt hậu thế. Kẻ sĩ sợ nhất là tiếng ác muôn đời, chứ sợ chi bóng mình trong gương kính?"

Vị quan sững người, đoạn ngồi ngay ngắn lại. Tiếng "tách" vang lên, ánh chớp lóe lên như mộtát cắt thời gian. Bức ảnh ra lò sắc nét, hiển hiện một vị quan khí phách, ánh mắt cương trực. Nhìn thấy chính mình trong ảnh, vị quan lặng người cúi tạ.

Không chỉ dừng lại ở nhiếp ảnh, Đặng Huy Trứ còn là tác giả của câu nói nổi tiếng về sự liêm khiết: "Dân vì nước mà nghèo, quan ăn của dân thì lấy gì mà đền tội". Cả cuộc đời ông là một bản hùng ca về lòng yêu nước thương dân, dám nghĩ dám làm, mang tinh thần canh tân để cứu rỗi thời cuộc giữa lúc đất nước ngã ba đường.

Dù cuộc đời ông khép lại trong chuyến công cán ở miền Nam khi tuổi chưa quá ngũ tuần, nhưng ánh sáng từ chiếc máy ảnh đầu tiên ông mang về và khí tiết thanh cao của người con xứ Huế mãi là ngọn lửa soi đường cho các thế hệ mai sau.