"Anh Thanh đã tốt, chị Đào lại duyên"...

Chúng tôi thăm gia đình hai cụ giữa những ngày lúa chiêm làm đòng, hương cốm non theo gió gợi nhớ giọng hát trong vắt của ca sĩ Bích Liên về “Bài ca năm tấn” một thời chưa xa lắm...

Cụ Đặng Hữu Thanh đã vào bậc “bát tuần”, nhưng chuyện xưa, chuyện nay cụ “dẫn” vẫn cứ mạch lạc, truyền cảm, lôi cuốn... Cụ bà Phạm Thị Đào nhìn những người khách lần đầu tiên đến nhà, có cả nam nữ chăm chú nghe chồng kể chuyện, thì ý nhị thổ lộ: “Ông cháu vốn có cái chất của anh Vệ quốc quân, lại nhuyễn phong cách của ông nhà giáo. Thành ra nói chuyện dễ nghe, chứ không như vợ…”. Cụ Thanh quay ra, cười hồn hậu: “Vâng! Tôi đâu dám vượt tay nghề của bà chứ!". Hóa ra là cụ bà còn dạy học trước cụ ông những 6 năm. Hồi ấy, ở Thụy Phong đã có câu vè: “Ve vẻ vè ve/ Cái vè lá lốt/ Anh Thanh đã tốt/ Chị Đào lại duyên/ Bộ đội mà lấy giáo viên/ Thì… kháng chiến càng mau thắng lợi!”.

Ngược 62 năm về trước, cụ Thanh nhập ngũ vào Trung đoàn 46, Đại đoàn Đồng Bằng, đánh giặc Pháp ở vùng Thái Bình, Nam Định… Sau khi Chiến dịch Điện Biên Phủ toàn thắng, ngày 30-6-1954, cụ tham gia đoàn quân giải phóng thị xã Thái Bình. Cô giáo cấp 1 Phạm Thị Đào vừa tròn 20 tuổi, không bỏ lỡ thời cơ, tết tóc đuôi sam, nón trắng… “phi” một mạch lên mừng đón người chồng yêu dấu. “Hạnh phúc gia đình quyện trong hạnh phúc dân tộc”, đẹp như mùa xuân.

Tháng 6-1959, cụ Thanh xuất ngũ, chuyển ngành sang giáo dục, dạy cấp 2 trong huyện Thái Thụy. Sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, cụ tái ngũ. Cụ Đào bảo: “Hồi ấy, các cô giáo có chồng đi B rất tự hào. Tiếc thay, khi tái ngũ, ông cháu đã 33 tuổi, sức khỏe không được tốt. Tôi dạy cấp 1, nuôi 4 con nhỏ, cũng gian nan. Thế nên, được hai năm thì cấp trên động viên ông cháu trở lại tiếp tục làm người chiến sĩ trên mặt trận giáo dục. Bây giờ, các cựu đồng nghiệp vẫn thường “biểu dương” tôi là có chồng hai lần đi bộ đội”.

Kể về những kỷ niệm sâu sắc trong cuộc đời giáo viên-chiến sĩ, cụ Thanh đưa chúng tôi xem 3 huy hiệu: Cựu chiến binh Việt Nam, 40 năm tuổi Đảng, Vì sự nghiệp giáo dục-được cất cẩn thận trong hộp nhựa. Cụ khoe: “Tôi chuyên làm chủ nhiệm lớp. Nhờ đó có điều kiện chăm lo cho các em nhiều hơn giáo viên dạy bộ môn. Nhiều học sinh của tôi đã ra chiến trường diệt giặc trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Bốn em đã anh dũng hy sinh, là liệt sĩ. Các em khác đều đã trưởng thành, không ít người nên công nên quả… Nay ở làng, tôi còn nhiều học trò cũ hơn 70 tuổi, như ông Nhu, bà Thi…”.

Đột ngột lặng đi, cụ xúc động tái hiện sự kiện máy bay Mỹ giết hại cô giáo Bùi Thị Thanh Xuân dạy môn Văn và 30 học sinh ở Trường cấp 2 Thụy Dân, Thụy Anh, Thái Bình trưa 21-10-1966: “Gần 11 giờ ngày hôm ấy, lớp 7 của cô giáo Xuân cũng sắp hết tiết cuối cùng của buổi học thì máy bay giặc Mỹ kéo đến ném bom. Bốn quả bom cỡ lớn nổ ngay cạnh hầm thầy, trò trú ẩn; sức ép của nó làm chết 30 học sinh trong các hầm, hào giao thông. Cô Xuân bị bom vùi lấp, thi thể trong trạng thái ôm chặt hai em học sinh. Khi ấy, cô vừa tròn 24 tuổi! Bà nhà tôi từ trường cấp 1, bổ nhào ra tìm tôi. Nhưng tôi đi mua gạo ở cửa hàng lương thực huyện nên không có mặt ở trường. Lúc mai táng cô Xuân và 30 học sinh thân yêu, tôi cùng các đồng nghiệp không tài nào ngăn được dòng nước mắt. Nhiều thầy cô không cầm nổi cuốc xẻng, cứ vật vã bên mộ”. Chúng tôi hiểu được độ sâu trong xúc cảm của cụ Thanh về kỷ niệm bi thương này…

Lại nói đến “phát ngôn” của cụ ông trước cụ bà lúc nãy, “thưa bà, tôi đâu dám vượt tay nghề của bà chứ!” thật là thấu tình đạt lý. Cụ Đào là cháu nội đời thứ 5 của tướng công, Tiến sĩ Phạm Thế Hiển-vị quan của 3 triều phong kiến nhà Nguyễn: Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức; Phó tướng của Thống lĩnh quân sự Nguyễn Tri Phương (tháng 9-1858) tại Đà Nẵng. Cụ dạy học cấp 1 từ năm 1953 đến 1979 thì nghỉ “một cục”, vì sức yếu và phải nuôi 6 người con, để cụ ông yên tâm phấn đấu cho sự nghiệp giáo dục.

Cụ Đào không quên những năm 1953-1960, chồng còn tại ngũ, cụ “cơm nhà dạy người, lại nuôi cả người”, cứ thấy trẻ thất học là cụ tìm gọi chúng đến để dạy chữ và dạy làm toán. Lớp do cụ tạo ra, có lúc nhờ một gia đình nào đó. Cụ thường nấu cơm cho học trò nghèo ăn khi thấy chúng đói quá. Bốn người con của cụ Đặng Hiếu Huân ở Thụy Phong, được cụ Đào dạy học theo kiểu như thế, sau đều làm cán bộ, viên chức Nhà nước...

Cụ Thanh, cụ Đào sinh hạ 6 người con và nay đều trưởng thành, có người là bộ đội, giáo viên, công chức thành danh trên nhiều lĩnh vực...