Ánh Thép Và Mây Sơn Yên Tử
Mùa thu năm 1284, khói lửa ngút trời giăng kín cõi Bắc. Hoàng đế Trần Nhân Tông – khi ấy mới ở tuổi hai mươi sáu – lặng lẽ bước đi giữa triều đình Thăng Long đang sôi hừng hực. Nhà Nguyên, sau khi đè bẹp Tống Triều và san phẳng nửa thế giới, đang cho nửa triệu tinh binh do Thoát Hoan chỉ huy tràn xuống phương Nam.
Trước sức ép ngàn cân treo sợi tóc, Thượng hoàng Trần Thánh Tông hỏi ý con trai về việc hàng hay đánh. Vị vua trẻ ánh mắt kiên định, tuốt gươm thề trước bách quan: "Nếu muốn hàng, xin hãy chém đầu thần trước đã!" Lời thề ấy lập tức thổi bùng ngọn lửa bất khuất trong Lễ hội Diên Hồng, nơi hàng ngàn bô lão đồng thanh hô vang động đất trời: "ĐÁNH!"
Trong cuộc kháng chiến lần thứ hai (1285) và lần thứ ba (1287-1288), Trần Nhân Tông cùng Quốc công Tế tướng Trần Hưng Đạo trực tiếp xông pha nơi đầu sóng ngọn gió. Có những thời điểm, ngai vàng và hoàng tộc phải lui sâu vào vùng đầm lầy Thanh - Nghệ, chịu cảnh ăn củ rừng, ngủ hang đá giữa cái nóng như đổ lửa. Nhưng chưa một lần vị Hoàng đế trẻ tỏ ra nao núng.
Năm 1288, trận đại thắng Bạch Đằng nghẹt thở chôn vùi toàn bộ hạm đội giặc, đập tan hoàn toàn huyền thoại bất bại của đế chế Mông-Nguyên. Trong ngày vây bắt tướng giặc Ô Mã Nhi, đứng giữa vạn binh sĩ reo hò chiến thắng, Trần Nhân Tông không tỏ ra kiêu ngạo. Ông lặng lẽ nhìn những chiếc thuyền vỡ nát và thân xác giặc trôi dạt trên sông, ánh mắt u buồn thốt lên câu thơ sâu thẳm:
"Xã tắc hai lần sương tuyết giội, Sơn hà nghìn thuở vững bền lâu."
Giang sơn sạch bóng thù, vương triều nhà Trần bước vào thời kỳ thịnh trị rực rỡ nhất. Thế nhưng, giữa đỉnh cao của quyền lực và vinh quang, Trần Nhân Tông hiểu rằng chiến thắng quân sự chỉ giữ được bờ cõi bên ngoài, còn cái tâm của muôn dân mới là cội nguồn giữ vững hòa bình lâu dài bên trong.
Năm 1299, khi đất nước đã hoàn toàn yên bình, Hoàng đế Trần Nhân Tông đưa ra một quyết định làm chấn động triều đình: Nhường ngôi cho con trai Trần Anh Tông, từ bỏ áo long bào vương giả để lên núi Yên Tử thâm nghiêm xuống tóc đi tu.
Trên đỉnh núi Mây Mờ Yên Tử, giữa sương giăng và tiếng trúc reo, vị vua anh hùng năm nào khoác lên mình chiếc áo nâu sồng đơn sơ, lấy đạo hiệu là Trúc Lâm Đại Đầu Đà.
Ông không tu hành một cách cô lập. Từ đỉnh Yên Tử, Ngộ Chân Tử – Trúc Lâm Đệ Nhất Tổ – đã sáng lập nên Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, dòng thiền mang đậm bản sắc dân tộc Việt. Khác với các dòng thiền nhập thế từ phương Bắc, Thiền phái Trúc Lâm đề cao tinh thần "Cư Trần Lạc Đạo" (Ở đời vui đạo) – tu hành không phải là trốn chạy thực tại, mà là sống trọn vẹn, cống hiến cho đời với tấm lòng từ bi và tỉnh thức.
Vị Đệ Nhất Tổ chân đi guốc gỗ, tay cầm gậy trúc, đi khắp các làng quê từ Nam chí Bắc. Ông dạy nhân dân bãi bỏ các dâm từ, thực hành mười điều thiện, mở kho lương cứu tế kẻ nghèo khổ, và gắn kết lòng dân bằng triết lý hòa hợp. Ánh sáng từ bi của Phật giáo Trúc Lâm đã hàn gắn những vết thương chiến tranh, nuôi dưỡng tâm hồn của cả một dân tộc vừa bước ra khỏi khói lửa binh đao.
Năm 1308, tại am Ngọa Vân trên đỉnh núi Yên Tử, Trúc Lâm Đại Đầu Đà thanh thản trút hơi thở cuối cùng, an nhiên đi vào cõi vĩnh hằng.
Một cuộc đời trọn vẹn và phi thường: Khi quốc gia lâm nguy, ông là vị Hoàng đế khoác giáp sắt cầm gươm xông pha bảo vệ bờ cõi; khi giang sơn thái bình, ông là vị Thiền sư khoác áo nâu gieo mầm từ bi, cứu rỗi nhân tâm. Trần Nhân Tông đã sống một đời trọn vẹn với cả "Sắt" và "Mây", trở thành biểu tượng bất tử về trí tuệ, lòng dũng cảm và tinh thần tự chủ của dân tộc Việt Nam.
