ÁT CHỦ BÀI KHIẾN MỸ CŨNG BỊ BẤT NGỜ - PHẠM XUÂN ẨN CÒN HƠN CẢ MỘT ĐIỆP VIÊN HOÀN HẢO

Phạm Xuân Ẩn cầm thẻ nhà báo năm 1965 tại nhà riêng, ngày 26/4/2000. 

Phạm Xuân Ẩn sinh năm 1927 tại xã Bình Trước, quận Đức Tu, tỉnh Biên Hòa, nay là phường Trấn Biên, thành phố Đồng Nai, với quê gốc ở tỉnh Hải Dương, nay là Thành phố Hải Phòng, trong gia đình một viên chức cao cấp của chính quyền thuộc địa.

Gia đình ông chuyển đến sống tại Huế khi cụ nội của ông là nghệ nhân kim hoàn được gọi vào Kinh đô để chế tác đồ vàng bạc cho triều đình, trong khi ông nội của ông là hiệu trưởng một trường nữ sinh ở Huế và được Vua ban Kim khánh, còn cha ông là một kỹ sư công chánh cao cấp tại Sở Công chánh và công tác trắc địa trên khắp miền Nam, sinh ra ông tại Nhà thương Biên Hòa do các bác sĩ Pháp đỡ đẻ nhưng bản thân cha ông lại không được nhập quốc tịch Pháp.

Thời niên thiếu, ông sống tại Sài Gòn rồi chuyển về Cần Thơ học Trường Trung học phổ thông Cần Thơ, trước khi Cách mạng Tháng Tám nổ ra vào năm 1945 khiến ông bỏ học để tham gia tổ chức Thanh niên Tiền phong và theo học một khóa huấn luyện của Việt Minh về công tác tuyên truyền.

 Năm 1947, ông trở về Sài Gòn chăm sóc cha bệnh nặng và tổ chức các cuộc biểu tình của sinh viên chống Pháp rồi chống Mỹ, làm thư ký cho Công ty Dầu lửa Caltex đến năm 1950 trước khi vào làm ở Sở thuế quan Sài Gòn nhằm thực hiện nhiệm vụ được Việt Minh giao là tìm hiểu tình hình vận chuyển hàng hóa, khí tài quân sự và quân đội giữa Pháp và Việt Nam. Đây là những bước hoạt động tình báo đầu tiên của ông trong số khoảng 14 ngàn điệp báo viên Cộng sản được cài cắm tại miền Nam Việt Nam.

Năm 1952, ông ra Chiến khu D nhận nhiệm vụ tình báo chiến lược từ Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch, Ủy viên Ủy ban Hành chính Kháng chiến Nam Bộ, rồi chính thức được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam vào năm sau tại rạch Cái Bát, Cà Mau trong rừng U Minh dưới sự chủ tọa của Lê Đức Thọ, khi đó là Phó Bí thư kiêm Trưởng ban Tổ chức Trung ương Cục miền Nam. Năm tiếp theo, ông nhập ngũ và được trưng dụng làm bí thư phòng Chiến tranh tâm lý trong Bộ Tổng hành dinh quân đội Liên hiệp Pháp tại thành Ô Ma, nơi ông quen biết Đại tá Edward Lansdale, Trưởng phái bộ quân sự đặc biệt của Mỹ kiêm chỉ huy CIA tại Đông Dương và trưởng phái đoàn viện trợ quân sự Mỹ ở Sài Gòn, nhân vật theo hồi ký của Đỗ Mậu và nhiều tướng lĩnh khác đã trực tiếp vạch kế hoạch và chủ trì tạo uy tín cho Ngô Đình Diệm trong thập niên 50 cũng như khuyên Diệm không từ bỏ chức Thủ tướng khi gặp khó khăn lớn.

Năm 1955, theo đề nghị của phái bộ cố vấn quân sự Mỹ, Phạm Xuân Ẩn tham gia soạn thảo các tài liệu tham mưu, tổ chức, tác chiến, huấn luyện, hậu cần cho quân đội, góp phần thành lập bộ khung 6 sư đoàn bộ binh đầu tiên của Quân lực Việt Nam Cộng hòa dựa trên nòng cốt là sĩ quan, hạ sĩ quan và binh lính người Việt trong quân đội liên hiệp Pháp cũ, đồng thời hợp tác với Mỹ lựa chọn những sĩ quan trẻ triển vọng sang Mỹ đào tạo, trong đó có Nguyễn Văn Thiệu, người sau này trở thành Tổng thống Việt Nam Cộng hòa.

Phạm Xuân Ẩn trong thời gian học báo chí tại M

Để có thể đi lại rộng rãi và tiếp cận những nhân vật quyền lực nhất, tháng 10 năm 1957, theo chỉ đạo của Mai Chí Thọ và Trần Quốc Hương, ông qua Mỹ học ngành báo chí tại Quận Cam, California trong hai năm và trở thành người Việt Nam đầu tiên làm việc này.

Thẻ nhà báo của Phạm Xuân Ẩn. Ảnh chụp lại từ ảnh tư liệu

Tháng 10 năm 1959, ông về nước và nhờ các mối quan hệ được Trần Kim Tuyến biệt phái sang làm việc tại Việt tấn xã phụ trách phóng viên ngoại quốc, sau đó làm cho hãng Reuters từ năm 1960 đến giữa năm 1964, làm chính thức cho tuần báo Time từ năm 1969 và cộng tác với nhiều tờ báo khác như The Christian Science Monitor.

Từ khi về nước đến năm 1975, với vỏ bọc hoàn hảo là một phóng viên có quan hệ rộng với sĩ quan cao cấp, nhân viên an ninh, cảnh sát và người của CIA, Phạm Xuân Ẩn đã thu thập và bí mật gửi về bộ chỉ huy quân sự ở miền Bắc qua Trung ương Cục miền Nam 498 báo cáo vô cùng tỉ mỉ và chính xác, gồm tài liệu nguyên gốc được sao chụp cùng các phân tích chiến lược qua từng giai đoạn từ chiến tranh đặc biệt, chiến tranh cục bộ phục vụ Mậu Thân 1968, Việt Nam hóa chiến tranh cho đến giai đoạn cuối cùng phục vụ hạ quyết tâm giải phóng miền Nam, khiến Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng reo lên rằng chúng ta đang ở trong phòng hành quân của Hoa Kỳ, còn Tổng bí thư Lê Duẩn thì biểu dương đây là chiến công có tầm cỡ quốc tế qua lời kể của Thiếu tướng Nguyễn Đức Trí.

Phạm Xuân Ẩn trên đường phố Sài Gòn năm 1974 trong ngày cuối cùng của chiến tranh
Ngày 30 tháng 4 năm 1975, trong khi trùm mật vụ Trần Kim Tuyến được một điệp viên Hà Nội cứu thoát lên máy bay di tản và bản thân ông chứng kiến xe tăng húc đổ cổng dinh Độc Lập khi đồng nghiệp và chính quyền vẫn hoàn toàn chưa ai biết thân phận thật sự của ông, gia đình ông đã bay sang Mỹ từ ngày 23 tháng 4 theo diện thân nhân báo Time. Theo kế hoạch ban đầu, ông sẽ sang Mỹ tiếp tục hoạt động, nhưng cấp trên đã đổi ý giữ ông lại vì nhận định ông là vốn quý của đất nước nhưng ra nước ngoài rất dễ bị lộ, mặc dù các nhà nghiên cứu cho rằng đây là một ván cược mạo hiểm khi để một người tư duy như người Mỹ nằm ngoài tầm kiểm soát, còn bản thân ông lại chịu nhiều áp lực từ phía tờ báo Time và bạn bè Mỹ trong khi cảm thấy lãnh đạo đã quá lo xa.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Thiếu tướng Phạm Xuân Ẩn. Ảnh chụp lại từ ảnh tư liệu

Sau ngày giải phóng, ông từng sống trong nỗi nơm nớp lo sợ bị những người lính trẻ giải phóng hiểu lầm và tiêu diệt vì không thể giải thích kịp thời rằng mình là Đại tá của họ, trước khi vợ con về lại Việt Nam theo đường vòng vào một năm sau. Ngày 15 tháng 1 năm 1976, ông được nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang với tên khai sinh Trần Văn Trung, và đến tháng 8 năm 1978 ra Hà Nội học tập chính trị trong 10 tháng, điều mà theo Larry Berman là do bị nghi kị và quản chế tại gia vì cách suy nghĩ rất Mỹ cũng như việc giúp Trần Kim Tuyến thoát khỏi Sài Gòn, mặc dù nhà báo Hoàng Hải Vân đã bác bỏ điều này khi khẳng định việc phong anh hùng và đi học chính trị theo cấp hàm trung tá lúc bấy giờ là đúng quy trình bắt buộc.

Được thăng cấp Thiếu tướng vào năm 1990 và từ chối cấp visa đi Mỹ năm 1997 do tuổi cao sức yếu cũng như lý do sợ phía quản lý không dám chịu trách nhiệm nếu ông nói điều gì có thể làm tổn hại sự nghiệp của họ, ông chính thức về hưu vào năm 2002 nhưng vẫn tiếp tục đóng góp công sức bình luận, đánh giá tài liệu cho Tổng cục Tình báo cho đến tận sáu tháng trước khi qua đời, trong khi con trai lớn của ông là luật sư Phạm Xuân Hoàng Ân hiện công tác tại Bộ Ngoại giao và từng làm phiên dịch cho Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết tiếp đón Tổng thống Mỹ George Bush vào năm 2006. Cho đến cuối đời, ông vẫn giữ vững niềm tin và ca ngợi chủ nghĩa cộng sản là học thuyết nhân văn, đẹp đẽ nhất dạy con người yêu thương nhau dẫu nó có thể cần tới một triệu năm để trở thành hiện thực.

Được trao tặng nhiều phần thưởng cao quý như Huân chương Độc Lập hạng nhì, Huân chương Quân công hạng ba, Huân chương Chiến thắng hạng ba, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng nhất, Huân chương Chiến công các hạng, Huân chương Chiến sĩ Vẻ vang, Huy chương Quân kỳ Quyết thắng và Huy hiệu 50 năm tuổi Đảng.

Cuộc đời của Phạm Xuân Ẩn đã để lại những dấu ấn sâu đậm cùng vô số đánh giá đa chiều từ các nhà lãnh đạo như Mai Chí Thọ, Đại tướng Văn Tiến Dũng, Nguyễn Chí Vịnh, Mười Hương, Đại tướng Tám Cao cho đến các đồng nghiệp, nhà báo và chuyên gia quốc tế như Thomas A. Bass, Larry Berman, Frank Snepp, Murray Gart, Peter Arnett, McCulloch, David Halberstam và Dan Southerland, những người đều nhìn nhận ông như một con người bị xẻ đôi giữa lòng yêu nước cao độ và tình cảm cá nhân, một người sống trong sự giả dối nhưng lại luôn nói toàn sự thật.

Ông qua đời vào lúc 11 giờ 20 phút ngày 20 tháng 9 năm 2006 tại Bệnh viện 175, Thành phố Hồ Chí Minh, thọ 80 tuổi, để lại phía sau một di sản tình báo huyền thoại và lễ tang trọng thể với sự tham gia của hơn 300 đoàn khách trong nước và quốc tế tại Nhà tang lễ Bộ Quốc phòng phía Nam vào ngày 23 tháng 9 năm 2006.

"Điệp viên hoàn hảo" Phạm Xuân Ẩn.

Nhiều tư liệu quý giá được lưu trữ tại Nhà lưu niệm Thiếu tướng Phạm Xuân Ẩn.