Ấu Triệu – người phụ nữ đứng sau những tuyến liên lạc của phong trào yêu nước

Cuộc đời Lê Thị Đàn gắn với một giai đoạn đặc biệt của lịch sử Việt Nam, khi nhiều sĩ phu và trí thức tìm kiếm những con đường mới nhằm chống ách thống trị của thực dân Pháp. Trong hoàn cảnh đó, bà đã vượt qua những ràng buộc của cuộc sống riêng để tham gia vào phong trào yêu nước.

Đầu thế kỷ XX, Phan Bội Châu trở về Huế tìm kiếm những người có tinh thần yêu nước để chuẩn bị xây dựng lực lượng. Thông qua Võ Bá Hạp, Lê Thị Đàn được giới thiệu với Phan Bội Châu và tham gia Duy Tân hội. Từ đây, bà trở thành một trong những nữ cộng sự tích cực của phong trào.

Khác với hình ảnh những người trực tiếp cầm vũ khí chiến đấu, công việc của Lê Thị Đàn chủ yếu nằm ở hoạt động liên lạc và tổ chức. Bà đảm nhiệm việc chuyển thư từ, tài liệu, tiền bạc, đưa đón người tham gia phong trào và kết nối các cơ sở hoạt động ở nhiều địa phương. Tuyến hoạt động của bà trải rộng từ các tỉnh miền Trung ra khu vực Bắc Trung Bộ và phía Bắc. Đây là công việc đòi hỏi sự thận trọng, nhanh nhạy và lòng trung thành cao độ, bởi chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến cả mạng lưới hoạt động bị phát hiện.

Trong phong trào Đông Du, hoạt động liên lạc và vận chuyển tài liệu có ý nghĩa quan trọng đối với việc duy trì sự kết nối giữa các cơ sở trong nước với những người đang học tập ở nước ngoài. Lê Thị Đàn đã góp phần thực hiện những nhiệm vụ ấy trong nhiều năm, trở thành một mắt xích đáng tin cậy của phong trào.

Năm 1908, khi phong trào chống thuế diễn ra ở Trung Kỳ, Lê Thị Đàn tiếp tục tham gia vận động nhân dân. Tư liệu lịch sử cũng ghi nhận bà cùng một số sĩ phu ở Thừa Thiên tham gia cổ động các hoạt động phản đối chính quyền đương thời. Những hoạt động này cho thấy vai trò của bà không chỉ giới hạn ở công tác liên lạc mà còn gắn với phong trào đấu tranh chính trị và xã hội tại địa phương.

Kiên trung trước nhà lao thực dân

Đến năm 1910, trong bối cảnh thực dân Pháp tăng cường đàn áp các tổ chức và cá nhân tham gia phong trào yêu nước, Lê Thị Đàn bị bắt. Các tư liệu cho biết bà bị giam giữ và tra khảo nhằm khai thác thông tin về hoạt động của Duy Tân hội. Tuy nhiên, bà vẫn giữ im lặng, không tiết lộ những điều bí mật của tổ chức.

Trong nhà lao, trước những sức ép khắc nghiệt, Lê Thị Đàn vẫn giữ vững khí tiết. Ngày 25 tháng 10 năm 1910 được một số tư liệu ghi là thời điểm bà qua đời; tuy nhiên, một số nguồn khác ghi ngày 25 tháng 4 năm 1910. Vì vậy, khi trình bày theo hướng khoa học, nên ghi thận trọng là Lê Thị Đàn hy sinh trong nhà lao thực dân Pháp năm 1910, thay vì khẳng định một ngày cụ thể nếu chưa đối chiếu được hồ sơ gốc.

Sự hy sinh của Lê Thị Đàn đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX. Hình ảnh người phụ nữ Huế kiên trung, không khuất phục trước sự đàn áp đã trở thành biểu tượng về lòng yêu nước và khí tiết của người phụ nữ Việt Nam trong thời kỳ đấu tranh chống thực dân.

Sau này, Phan Bội Châu dành sự kính trọng đặc biệt đối với Lê Thị Đàn. Tại khu vườn của mình ở Bến Ngự, Huế, cụ đã cho dựng nhà bia thờ Ấu Triệu Lê Thị Đàn. Di tích này hiện nằm trong quần thể di tích Lăng mộ, nhà thờ và nghĩa trang Phan Bội Châu – một di tích lịch sử cấp quốc gia.