B3 giữa chợ Sài Gòn – Người phụ nữ bán hàng rong mang tài liệu của Phạm Xuân Ẩn qua mắt mật vụ

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – Sài Gòn – Gia Định, 1961–1975.
1. Người phụ nữ bước vào lòng Sài Gòn

Giữa Sài Gòn những năm 1960, có một người phụ nữ thường ngồi bán hàng rong giữa dòng người đông đúc.

Không quân phục.

Không súng.

Không giấy tờ đặc biệt.

Không có vẻ gì giống một người đang làm nhiệm vụ bí mật.

Bà có thể bán rau, bán hàng tạp hóa hoặc ngồi bên một mâm đồ trang sức giả.

Người qua đường nhìn thấy một người phụ nữ buôn bán kiếm sống.

Những người của tổ chức nhìn thấy B3.

Tên thật của bà là Nguyễn Thị Ba, sinh năm 1917 tại Hựu Thạnh, Đức Hòa, Tân An, nay thuộc Long An. Bà tham gia cách mạng từ năm 1935 và được kết nạp Đảng năm 1936. Sau nhiều năm hoạt động giao liên, năm 1959 bà được đưa vào nội thành Sài Gòn, lấy nghề buôn bán làm vỏ bọc.

Đó là lúc cuộc đời bà bước vào một giai đoạn đặc biệt nguy hiểm.

Bởi từ đây, mỗi bước chân trên đường phố đều có thể liên quan đến sự sống còn của một mạng lưới tình báo.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Anh hùng LLVTND Nguyễn Thị Ba. Các nguồn báo chí dẫn ảnh của bà từ Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam; không phải ảnh chụp trong một chuyến giao tài liệu cụ thể.

2. Một người mẹ gửi con để đi vào cuộc chiến

Trước khi trở thành B3, Nguyễn Thị Ba đã trải qua nhiều năm hoạt động cách mạng.

Sau năm 1954, bà đứng trước một lựa chọn vô cùng đau đớn.

Chồng bà tập kết ra Bắc.

Còn bà ở lại miền Nam tiếp tục hoạt động.

Hai người con nhỏ không thể đi theo mẹ trong cuộc sống bí mật đầy nguy hiểm.

Bà phải gửi con cho người chị chồng nuôi dưỡng.

Đó là một sự hy sinh không được ghi trên chiến trường.

Không có tiếng súng.

Không có trận đánh.

Chỉ có một người mẹ phải xa con.

Nhưng chính sự chia lìa ấy giúp bà có thể bước vào một công việc mà nếu bị lộ, không chỉ bản thân bà mà cả những người xung quanh đều có thể gặp nguy hiểm.

Bà tiếp tục ở lại.

Tiếp tục làm giao liên.

Tiếp tục hoạt động.

Và cuối cùng trở thành B3.

3. Phú Hòa Đông – một tháng trước khi trở thành B3

Giữa năm 1961, tổ chức gọi Nguyễn Thị Ba về căn cứ Phú Hòa Đông, Củ Chi để huấn luyện chính trị và nghiệp vụ.

Một tháng.

Không dài.

Nhưng đủ để tổ chức đánh giá một con người đã có nhiều năm kinh nghiệm hoạt động bí mật.

Tài liệu của TTXVN cho biết bà làm việc chặt chẽ, đúng nguyên tắc nhưng đồng thời nhạy bén và sáng tạo. Sau khóa huấn luyện, bà được giao nhiệm vụ kết nối thông tin với Hai Trung – Phạm Xuân Ẩn ở nội thành Sài Gòn.

Đây là một nhiệm vụ đặc biệt.

Bởi Phạm Xuân Ẩn đang sống giữa Sài Gòn dưới vỏ bọc một nhà báo.

Ông có khả năng tiếp cận những nguồn thông tin mà rất ít người có thể tiếp cận.

Nhưng thông tin chỉ có giá trị khi nó được đưa về đúng nơi.

Và người được chọn để làm chiếc cầu nối ấy là Nguyễn Thị Ba.

4. Hai con người không thể để người khác biết họ đang làm gì

Phạm Xuân Ẩn hơn Nguyễn Thị Ba 10 tuổi.

Hai người hoạt động trong những vị trí rất khác nhau.

Ông là một ký giả nổi tiếng, ăn mặc lịch sự, giao du với nhiều nhân vật.

Bà là một phụ nữ buôn bán bình thường.

Nếu hai người thường xuyên gặp nhau mà không có một vỏ bọc hợp lý, sự bất thường sẽ nhanh chóng thu hút chú ý.

Vì thế, ngay từ năm 1961, Phạm Xuân Ẩn đã nghĩ ra một cách để công khai hóa sự gặp gỡ.

Một ngày nọ, chiếc xe của ông cố tình tạo ra một vụ va chạm với bà Ba giữa phố.

Từ đó, việc một nhà báo sang trọng thỉnh thoảng ghé thăm người phụ nữ bán hàng rong có thể được giải thích đơn giản:

ông ta đến thăm người từng là nạn nhân trong vụ tai nạn.

Tuổi Trẻ và Dân trí đều ghi lại chi tiết này trong các tư liệu về mối quan hệ giữa B3 và Phạm Xuân Ẩn.

Một câu chuyện đời thường được dựng lên để che giấu một câu chuyện hoàn toàn khác.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về đường phố và khu vực Chợ Cũ Sài Gòn trong thời kỳ chiến tranh, dùng để tái hiện không gian hoạt động của B3. Không có căn cứ để khẳng định ảnh ghi lại chính cuộc gặp giữa Nguyễn Thị Ba và Phạm Xuân Ẩn.

5. Chợ Cũ – nơi B3 biến mình thành một người phụ nữ bình thường

Khu Chợ Cũ, khu vực nay thuộc đường Hàm Nghi và vùng lân cận, là một nơi đông đúc.

Người bán.

Người mua.

Xe cộ.

Các gánh hàng.

Tiếng nói chuyện.

Một thành phố luôn chuyển động.

Đó là nơi lý tưởng để một người giao liên hòa vào đám đông.

Theo hồi ức được công bố, B3 thường đóng vai người bán hàng rong; khi bán rau, khi bán hàng tạp hóa. Có lúc bà ngồi bên một chiếc mâm bày những món đồ trang sức bằng vàng giả.

Một người phụ nữ ngồi nhai trầu.

Một mâm hàng rẻ tiền.

Một dáng vẻ lam lũ.

Không ai nghĩ rằng người phụ nữ ấy đang chờ một gói tài liệu.

Và càng ít người nghĩ rằng người khách chuẩn bị xuất hiện chính là một nhà báo nổi tiếng đang hoạt động bí mật cho cách mạng.

6. Cuộc gặp đầu tiên

Lần đầu gặp nhau, B3 phải tuân thủ quy ước.

Không được gọi tên thật.

Không được nói những điều không cần thiết.

Không được để lộ thân phận.

Theo hồi ức được ghi lại, bà Ba làm như một người đang mang hoa đi lễ chùa.

Phạm Xuân Ẩn gọi:

“Chào chị Bảy Ba.”

Bà đáp:

“Chào anh Ba Ẩn.”

Đó là ám hiệu.

Nếu hai con số quy ước cộng lại bằng 10, họ biết người đối diện là người của cách mạng.

Hai con người đứng giữa một thành phố đầy những cặp mắt theo dõi.

Họ không thể bắt tay như những người đồng đội bình thường.

Không thể ôm nhau.

Không thể nói về nhiệm vụ.

Chỉ một câu chào.

Một câu đáp.

Nhưng phía sau hai câu ấy là cả một mạng lưới.

7. “Hộp thư sống”

Sau khi thiết lập liên lạc, B3 trở thành “hộp thư sống” của Phạm Xuân Ẩn.

Cách gọi ấy rất giản dị.

Nhưng công việc thì không hề giản dị.

Phạm Xuân Ẩn thu thập tài liệu.

B3 nhận.

Rồi tìm cách đưa tài liệu ra khỏi nội thành.

Khi có chỉ thị từ tổ chức, bà chuyển lại vào thành phố.

Hai chiều.

Liên tục.

Trong suốt nhiều năm.

Ngoài “hộp thư sống”, hai người còn sử dụng “hộp thư chết” – những địa điểm quy ước để đặt tài liệu khi không thể gặp trực tiếp. Một số nguồn ghi nhận họ có sáu địa điểm như vậy.

Điều đó cho thấy một nguyên tắc quan trọng:

Không bao giờ đặt toàn bộ mạng lưới vào một cuộc gặp.

8. Những cuộn phim được giấu trong những thứ bình thường

Tài liệu không phải lúc nào cũng là những tập giấy.

Có những lúc Phạm Xuân Ẩn giao cuộn phim.

Theo hồi ức của Nguyễn Thị Ba, phim có thể được cuộn rất nhỏ rồi giấu trong những vật dụng bình thường, như bánh xà phòng hoặc nem chua.

Đó là một cách ngụy trang dựa trên nguyên tắc rất đơn giản:

thứ càng bình thường càng ít gây chú ý.

Một bánh xà phòng.

Một gói nem.

Một món hàng.

Một mâm đồ trang sức giả.

Tất cả đều có thể trở thành lớp vỏ cho một bí mật.

9. Người bán hàng rong và những cặp mắt mật vụ

Sài Gòn khi ấy không phải một thành phố mà người ta có thể tùy ý đi lại mà không lo bị theo dõi.

B3 biết điều đó.

Mỗi chuyến đi đều phải tính toán.

Nguồn TTXVN ghi rõ mỗi chuyến đi, mỗi điệp vụ của bà đều được chuẩn bị với nhiều phương án; địa điểm liên lạc phải thay đổi để tránh bị phát hiện. Trong 14 năm 1961–1975, bà thực hiện gần 500 chuyến giao thông liên lạc với Phạm Xuân Ẩn, kể cả trong những thời điểm chiến sự căng thẳng.

Gần 500 chuyến.

Không phải một lần.

Không phải vài lần.

Mà là một chuỗi nhiệm vụ kéo dài 14 năm.

Điều đó mới là phần đáng kinh ngạc nhất trong câu chuyện B3.

10. Một chuyến đi có thể không có đường trở về

B3 hiểu rất rõ hậu quả nếu bị bắt.

Các phương án của bà luôn được chuẩn bị trước.

Nếu bị theo dõi thì làm gì?

Nếu điểm hẹn không an toàn thì làm gì?

Nếu tài liệu bị phát hiện thì làm gì?

Nếu người liên lạc gặp nguy hiểm thì làm gì?

Theo tài liệu của TTXVN và hồi ức được Tuổi Trẻ đăng lại, phương án bất đắc dĩ cuối cùng là tự sát và thủ tiêu tài liệu, để không làm lộ cơ sở, đặc biệt là Phạm Xuân Ẩn.

Đây là một chi tiết rất nặng nề.

Nhưng nó cho thấy mức độ nguy hiểm thực sự của công việc.

Một người bước ra đường với một gói tài liệu không chỉ đang mang theo giấy tờ.

Bà đang mang theo sự an toàn của cả những người phía sau mình.

11. Khi người mẹ gặp lại con

Có một câu chuyện rất đời thường nhưng cũng cho thấy sự nguy hiểm của hoạt động bí mật.

Có thời gian B3 nhớ con trai và đón con lên Sài Gòn.

Trong một lần đến điểm hẹn, cậu con trai nhìn thấy Phạm Xuân Ẩn từ xa và vui mừng reo lên gọi mẹ.

Đối với một đứa trẻ, đó chỉ là niềm vui khi gặp một người quen.

Nhưng với hai người lớn, đó là một tín hiệu nguy hiểm.

Phạm Xuân Ẩn sau đó nhắc bà Ba rằng việc để con trai nhận ra và gọi mình như vậy có thể khiến cả hai bị lộ.

Một người mẹ phải đưa con đi xa.

Rồi khi nhớ con, đón con lên.

Nhưng ngay cả trong khoảnh khắc ấy, chiến tranh vẫn buộc bà phải nghĩ đến nhiệm vụ trước tiên.

12. B3 và người đàn ông có chú chó King

Phạm Xuân Ẩn đôi khi đi cùng chú chó King trong những lần gặp B3.

Chi tiết này nghe rất đời thường.

Một nhà báo đi dạo cùng chó.

Một phụ nữ bán hàng rong.

Một cuộc trò chuyện giữa hai người.

Không ai cần nghĩ rằng đây là một cuộc giao nhận tài liệu.

Chính những thứ đời thường ấy giúp tạo nên một lớp vỏ khó xuyên thủng.

Nhưng điều quan trọng hơn cả là:

hai người không bao giờ được phép quên mình đang ở đâu.

Giữa thành phố có thể có mật vụ.

Có người chỉ điểm.

Có người đang quan sát.

Và chỉ một biểu hiện bất thường cũng có thể phá hỏng nhiều năm hoạt động.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu Phạm Xuân Ẩn và Nguyễn Thị Ba được các nguồn báo chí sử dụng khi kể về mạng lưới liên lạc B3–Hai Trung. Một số tư liệu còn ghi lại hình ảnh ông Ẩn đi cùng chú chó King. Không sử dụng ảnh tái dựng để thay thế ảnh lịch sử.

13. Những tài liệu đi qua chiếc mâm vàng giả

Hãy hình dung cảnh ấy.

Một buổi sáng ở Chợ Cũ.

B3 ngồi giữa những người bán hàng.

Trước mặt là chiếc mâm.

Trên mâm là những món đồ giả.

Người mua có thể mặc cả.

Người đi đường có thể dừng lại.

Bà có thể nhai trầu.

Có thể nói chuyện như một người bán hàng bình thường.

Nhưng đâu đó trong những vật dụng bình thường ấy có thể là một cuộn phim.

Một lá thư.

Một tài liệu.

Một thông tin mà đối phương không được phép biết.

Rồi B3 đứng lên.

Gánh hàng được xếp lại.

Bà hòa vào dòng người.

Và tài liệu bắt đầu cuộc hành trình ra khỏi Sài Gòn.

14. Gần 500 chuyến đi

Con số gần 500 chuyến khiến người ta phải dừng lại.

Bởi nếu một chuyến đi nguy hiểm, thì 500 chuyến có nghĩa là 500 lần phải đối diện với nguy cơ.

Tất nhiên, không phải tất cả các chuyến đều giống nhau.

Có chuyến bình thường.

Có chuyến khẩn cấp.

Có chuyến phải thay đổi địa điểm.

Có chuyến phải sử dụng “hộp thư chết”.

Có chuyến trực tiếp gặp Hai Trung.

Nhưng điểm chung là:

B3 phải đưa thông tin đi và trở về an toàn.

TTXVN ghi nhận bà vẫn thực hiện nhiệm vụ trong những lúc chiến sự căng thẳng, mưa gió hay đau ốm. Phạm Xuân Ẩn sau này đánh giá bà có trí nhớ tốt, thông thuộc địa bàn Sài Gòn, chấp hành nghiêm nguyên tắc và rất có ý thức cảnh giác.

15. Người phụ nữ mà mật vụ nhìn thấy

Nếu có người theo dõi B3, họ nhìn thấy gì?

Có lẽ chỉ là một người phụ nữ lớn tuổi.

Một gánh hàng.

Một người bán hàng rong.

Một người đi lại giữa chợ.

Một người phụ nữ không có vẻ gì đáng chú ý.

Đó chính là thành công của B3.

Người tình báo giỏi không phải lúc nào cũng là người khiến đối phương không nhìn thấy mình.

Đôi khi là người khiến đối phương nhìn thấy nhưng không nghĩ rằng mình quan trọng.

B3 đã sống giữa Sài Gòn như thế.

16. Nhưng phía sau người bán hàng là một chiến sĩ

Không nên nhìn B3 chỉ như một người phụ nữ khéo ngụy trang.

Bởi để duy trì công việc ấy trong 14 năm, cần nhiều hơn sự khéo léo.

Cần bản lĩnh.

Kỷ luật.

Trí nhớ.

Khả năng giữ bí mật.

Khả năng đọc tình huống.

Và trên hết là lòng trung thành.

Bà từng được giao nhiều nhiệm vụ khác nhau trong hàng chục năm hoạt động.

Đến năm 1961, tổ chức mới đặt bà vào vị trí đặc biệt bên cạnh Phạm Xuân Ẩn.

Và bà giữ vai trò ấy cho đến ngày chiến tranh kết thúc.

17. Một người phụ nữ không được phép mắc sai lầm

Trong những câu chuyện tình báo, chúng ta thường thích những khoảnh khắc gay cấn.

Một cuộc rượt đuổi.

Một lần bị bắt.

Một cuộc vượt chốt.

Nhưng với B3, điều đáng nói hơn lại là những năm tháng không xảy ra sự cố.

Bởi nếu không có sai lầm, người ta thường không biết nó đã khó đến mức nào.

Mỗi lần giao tài liệu thành công là một lần mạng lưới được giữ nguyên.

Mỗi lần trở về an toàn là một lần Phạm Xuân Ẩn vẫn tiếp tục hoạt động.

Mỗi lần không bị phát hiện là thêm một ngày những thông tin quan trọng có thể được đưa về căn cứ.

18. Tài liệu từ Sài Gòn ra chiến trường

Phạm Xuân Ẩn có vị trí đặc biệt trong hệ thống tình báo vì ông hoạt động ngay giữa trung tâm chính trị và quân sự của đối phương.

Những gì ông thu thập được có giá trị bởi chúng đến từ những nguồn mà ông tiếp cận được với tư cách một nhà báo.

Nhưng những tài liệu ấy phải rời khỏi thành phố.

Và B3 là người đảm nhận phần việc đó.

Vì thế, nếu Phạm Xuân Ẩn là một đôi mắt trong lòng Sài Gòn, Nguyễn Thị Ba là một trong những con đường đưa những gì đôi mắt ấy nhìn thấy về với tổ chức.

Đó là lý do vai trò của bà không thể bị xem là thứ yếu.

19. Ngày 30 tháng 4 năm 1975

Những ngày cuối cùng của chế độ Sài Gòn, lượng thông tin hai chiều càng dồn dập.

B3 vẫn hoạt động.

Nhưng lần này, bà không còn chỉ chờ một chuyến giao tài liệu.

Bà biết chiến tranh đang đi đến hồi kết.

Theo hồi ức được Tuổi Trẻ đăng lại, chiều 30/4/1975, bà gọi taxi đi khắp Sài Gòn để nhìn thành phố đón hòa bình.

Đó là một chuyến đi rất khác.

Không có tài liệu mật.

Không có điểm hẹn.

Không có mật khẩu.

Không có phương án thoát thân.

Lần đầu tiên sau hàng chục năm, bà có thể đi qua thành phố mà không phải tính xem phía trước có nguy hiểm gì hay không.

20. Sau 14 năm làm “hộp thư sống”

Từ 1961 đến 1975.

Mười bốn năm.

Gần 500 chuyến giao liên.

Một người phụ nữ.

Một thành phố.

Một mạng lưới tình báo.

Và hàng trăm lần đối diện với nguy hiểm.

Sau ngày 30/4, B3 không còn cần chiếc mâm hàng rong để che giấu tài liệu nữa.

Không còn phải đóng vai người bán hàng.

Không còn phải chờ một người khách đặc biệt.

Không còn phải giấu những cuộn phim trong những vật dụng bình thường.

Chiến tranh đã kết thúc.

21. Người phụ nữ phía sau bí danh B3

Nguyễn Thị Ba được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 1976.

Nhưng danh hiệu ấy chỉ đến sau khi những chuyến đi nguy hiểm đã kết thúc.

Trong những năm B3 hoạt động, bà không có khán giả.

Không ai đứng bên đường vỗ tay.

Không ai biết người phụ nữ bán hàng rong đang mang theo gì.

Có lẽ đó mới là điều đặc biệt của những người làm tình báo:

họ phải chấp nhận rằng chiến công của mình có thể không được ai biết đến trong nhiều năm.

22. B3 – một người mẹ, một giao liên, một chiến sĩ

Nhìn lại cuộc đời Nguyễn Thị Ba, có thể thấy nhiều lớp thân phận.

Một cô gái nông dân tham gia cách mạng từ tuổi 18.

Một đảng viên trẻ.

Một giao liên của Xứ ủy Nam Kỳ.

Một người mẹ phải xa con.

Một phụ nữ buôn bán giữa Sài Gòn.

Một chiến sĩ tình báo mang bí số B3.

Một “hộp thư sống”.

Một người nối Phạm Xuân Ẩn với tổ chức.

Và cuối cùng là một người phụ nữ được nhìn nhận bằng danh hiệu Anh hùng.

Mỗi thân phận đều là một phần của cuộc đời bà.

23. Điều khiến câu chuyện này đáng nhớ

Có thể chúng ta sẽ nhớ chiếc mâm hàng rong.

Nhớ những món đồ vàng giả.

Nhớ những cuộn phim giấu trong bánh xà phòng hay nem chua.

Nhớ chiếc xe hơi “va” vào bà.

Nhớ chú chó King.

Nhưng điều đáng nhớ nhất vẫn là 14 năm.

14 năm mà B3 phải sống giữa hai thế giới.

Một thế giới mà mọi người nhìn thấy:

người bán hàng rong.

Và một thế giới chỉ một số rất ít người biết:

người giao liên của một mạng lưới tình báo.

24. Lời kết – Khi người bán hàng rong trở về nhà

Chiều 30/4/1975.

Sài Gòn đang thay đổi.

B3 gọi taxi.

Bà đi khắp thành phố.

Nhìn những con đường đã quá quen thuộc sau hàng chục năm sống trong bí mật.

Lần này bà không mang tài liệu.

Không chờ một cuộc gặp.

Không nhìn trước xem có ai theo dõi.

Không cần chuẩn bị phương án cuối cùng.

Bà chỉ đi.

Đi để nhìn thành phố trong ngày hòa bình.

6

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu Sài Gòn trong ngày 30/4/1975, dùng để tái hiện bối cảnh ngày chiến tranh kết thúc. Đây không phải ảnh Nguyễn Thị Ba trong chuyến taxi ngày hôm đó.

Suốt 14 năm, B3 đã đi qua Sài Gòn với một gánh hàng.

Có khi là rau.

Có khi là hàng tạp hóa.

Có khi là những món trang sức giả.

Nhưng trong những thứ bình thường ấy có thể là những tài liệu mà đối phương không được biết.

Bà đi qua những con phố mà không ai biết mình là ai.

Đó là cách bà bảo vệ mạng lưới.

Bảo vệ Phạm Xuân Ẩn.

Và bảo vệ chính mình.

Nhưng phía sau người chiến sĩ ấy vẫn là một người mẹ.

Một người mẹ từng phải gửi hai đứa con cho người thân nuôi dưỡng để mình có thể tiếp tục hoạt động.

Đó là phần câu chuyện không thể nhìn thấy trong một gói tài liệu.

Không nằm trong một cuộn phim.

Không xuất hiện trên bản đồ tình báo.

Nhưng có lẽ lại là phần đau đớn nhất.

Nguyễn Thị Ba đã dành gần như trọn tuổi trẻ và phần lớn cuộc đời mình cho cuộc chiến.

Từ năm 1935.

Đến ngày đất nước thống nhất.

Từ một cô gái 18 tuổi.

Đến người phụ nữ đã thực hiện gần 500 chuyến giao liên trong lòng Sài Gòn.

Và khi chiến tranh kết thúc, bà vẫn còn sống để nhìn thấy thành phố mà mình đã đi qua hàng nghìn lần không còn là một thành phố của những cuộc truy bắt và mật vụ.

Có những người anh hùng được nhớ bằng một trận đánh.

Có người được nhớ bằng một phát súng.

Có người được nhớ bằng một chiếc máy bay.

Còn Nguyễn Thị Ba – B3 có thể được nhớ bằng một hình ảnh rất giản dị:

một người phụ nữ ngồi bên mâm hàng rong giữa Chợ Cũ Sài Gòn.

Người qua đường không biết bà là ai.

Những kẻ theo dõi cũng không biết.

Nhưng trong chiếc mâm bình thường ấy, có thể là một bí mật quan trọng của chiến tranh.

Và đó chính là vẻ đẹp của những chiến công thầm lặng.

Không cần ai nhìn thấy mình.

Chỉ cần nhiệm vụ được hoàn thành.

Chỉ cần người đồng đội được an toàn.

Chỉ cần tài liệu đến được nơi cần đến.

Chỉ cần một ngày đất nước có thể sống trong hòa bình.

Xin được biết ơn Anh hùng LLVTND Nguyễn Thị Ba – B3.

Biết ơn người phụ nữ đã chấp nhận xa con.

Biết ơn người giao liên đã đi gần 500 chuyến trong lòng Sài Gòn.

Biết ơn người đã giữ bí mật về Phạm Xuân Ẩn trong suốt những năm tháng hiểm nguy.

Và biết ơn tất cả những người chiến đấu ở mặt trận thầm lặng – nơi không có chiến hào, nhưng mỗi bước chân đều có thể đưa một con người đến gần ranh giới sinh tử.

Ngày hôm nay, chúng ta có thể đi giữa Sài Gòn mà không cần nhìn trước sau.

Không cần mật khẩu.

Không cần ám hiệu.

Không cần giấu một cuộn phim trong bánh xà phòng.

Không cần giả làm người bán hàng để che giấu thân phận.

Đó là hòa bình.

Và hòa bình ấy được xây nên từ cả những con người mà trong suốt nhiều năm, lịch sử gần như không biết tên.

Trong số họ có một người phụ nữ tên Nguyễn Thị Ba.

B3.

Người bán hàng rong giữa lòng Sài Gòn.

Bí thư Tỉnh uỷ Long An trao huy hiệu 70 năm tuổi Đảng cho bà Ba.

Anh hùng LLVTND Nguyễn Thị Ba (1917-2016). Ảnh: Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam