Bà Ba Định giữ vai trò là người dẫn dắt các chiến sĩ trong cả hai thời kỳ ấy

Đáng tiếc thay, đôi vợ chồng son chỉ có một khoảng thời gian ngắn ngủi bên nhau. Ba ngày sau khi Nguyễn Thị Định sinh người con trai đầu lòng, địch đã đột kích và bắt chồng bà đi. Không lâu sau đó, Nguyễn Thị Định cũng bị đưa đến trại giam Bà Rá nơi bà trải qua ba năm đầu của tuổi 20. Khi được thả ra, bà bắt đầu hoạt động cách mạng sôi nổi và có nhiều đóng góp xuất sắc cho sự nghiệp giải phóng đất nước.

Năm 1945, bà lãnh đạo một cuộc khởi nghĩa chống lại thực dân Pháp trên quê hương Bến Tre; và đến năm 1946, bà tham gia phái đoàn Nam Trung Bộ ra Hà Nội để mang quân nhu vào chi viện cho công cuộc kháng chiến ở miền Nam. Để ngụy trang cho chiếc thuyền chở vũ khí trên đường trở vào Nam, Nguyễn Thị Định đã phủ lưới đánh cá lên thuyền và xếp các thùng mắm dọc trên boong.

Tháng 1/1960, bà Ba Định tiếp tục lãnh đạo cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Bến Tre với lực lượng đấu tranh là phụ nữ miền Nam — hay được sử sách gọi với cái tên “Đội quân tóc dài.” Một số chiến sĩ du kích được bà dẫn dắt đã lấy lại ruộng đất từ tay địa chủ và chia lại cho nông dân. Theo nhận định của một số nhà sử học, cuộc nổi dậy này chính là khởi đầu của cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Cũng vào tháng 12 năm đó, bà Ba Định trở thành ủy viên sáng lập Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Năm năm sau, bà được bổ nhiệm làm Phó Tư lệnh các lực lượng vũ trang giải phóng miền Nam Việt Nam. Đến năm 1974, bà được phong hàm Thiếu tướng và trở thành người phụ nữ đầu tiên được phong hàm này.

Sau khi đất nước hoàn toàn thống nhất, sứ mệnh của Nguyễn Thị Định trở thành đấu tranh cho quyền phụ nữ và bảo tồn những đóng góp của họ trong chiến tranh.

“Ngay cả sau khi độc lập [năm 1975], cô Ba vẫn dành phần lớn thời gian để làm việc,” bà Mẫn cho biết. "Cổ là kiểu người lúc nào cũng chỉ có công việc mà thôi."

Một trong những dự án mà Nguyễn Thị Định dành nhiều tâm huyết nhất là xây dựng Bảo tàng Lịch sử Phụ nữ. Chị Tuyết, Phó Giám đốc của Bảo tàng, chia sẻ về những nỗ lực của bà Ba Định trong việc kêu gọi sự ủng hộ cho dự án:

“Trong cuộc họp lần thứ 17 của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam năm 1986 [tổ chức này thành lập năm 1930]. Nguyễn Thị Định đã kêu gọi tất cả phụ nữ trên cả nước ủng hộ dự án xây dựng bảo tàng này,” chị kể lại.

Hưởng ứng lời kêu gọi của bà, chị em phụ nữ khắp các địa phương, cơ sở, các cấp, các ngành đã dành dụm từ đồ ăn đến tiền lương và tiền thưởng để gửi tặng Bảo tàng.

Phong trào cộng sản từ lâu đã lấy sự bình đẳng làm triết lý trọng tâm. Luật Hôn nhân và Gia đình năm 1960 đã nghiêm cấm hành vị đánh vợ, tảo hôn hay cưỡng ép kết hôn. Sự ủng hộ bình đẳng giới được thể hiện rõ nét qua những lần chính quyền kêu gọi toàn quốc kháng chiến, như khi Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động phong trào “Ba đảm đang” vào năm 1965 để động viên phụ nữ góp sức chiến đấu và xây dựng Xã hội Chủ Nghĩa. Nguyễn Thị Định chính là một trong những nữ anh hùng đi đầu trong công cuộc này.

Ngày nay, Bảo tàng lưu giữ khoảng 40.000 hiện vật phản ánh vai trò của phụ nữ Việt Nam trong cả thời chiến và thời bình. Nếu không có một bảo tàng như thế, có lẽ chúng ta đã mất đi những câu chuyện quý giá được kể quá các vật dụng hằng ngày, như chiếc áo lót được dùng để giấu tài liệu mật, ấm trà, giấy chứng minh nhân thân giả, vòng tay, chiếc đèn, súng ngắn và dao găm.

“Cô Ba muốn đóng góp sức mình để nâng cao vị thế của phụ nữ, đặc biệt là giúp họ được tiếp cận giáo dục, được giải phóng,” bà Mẫn nhớ lại.

Ngày nay, những nỗ lực của bà Ba Định vẫn được tiếp nối với học bổng Nguyễn Thị Định do tổ chức Kinderhilfe - Hy vọng Việt Nam của CHLB Đức tài trợ. Mỗi năm, học bổng này trao hơn 200 triệu đồng cho 200 nữ sinh có hoàn cảnh khó khăn tại quê hương Bến Tre của nữ anh hùng.

Ông Christoph Kunz, Phó Chủ tịch Kinderhilfe cho biết: “Đối tác của chúng tôi là Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Bến Tre. Họ là một tổ chức xã hội địa phương, giúp chúng tôi lên danh sách các nữ sinh đang cần giúp đỡ, và giám sát việc sử dụng quỹ đúng mục đích. Hội đã dành riêng chương trình này để vinh danh Nguyễn Thị Định vì những cống hiến của bà."

Dù bà có nhiều công lao to lớn trong sự nghiệp giải phóng đất nước và giải phóng phụ nữ, những ký ức về Nguyễn Thị Định đang dần mai một qua mỗi thế hệ.

Có thể thấy rõ điều này trong chia sẻ của những người phụ nữ được nhận Giải thưởng Nguyễn Thị Định - giải thưởng do Hội Liên hiệp Phụ nữ đề xuất nằm tôn vinh những người phụ nữ có đóng góp nổi bật cho sự phát triển của thành phố. Một số tổ chức, dự án từng nhận được giải thưởng này có Câu lạc bộ Nữ nghệ sĩ thành phố Hồ Chí Minh, dự án “nhà trẻ công ty” tại một công ty sản xuất nệm, và các hoạt động từ thiện giúp đỡ những người có HIV.

“Tôi thật sự không biết về bà Nguyễn Thị Định trước khi nghe nói đến giải thưởng này,” Lê Thị Thái Uyên cho biết. Cô nhận được đề cử cho giải thưởng nhờ chương trình từ thiện Góp Một Bàn Tay với mục đích hỗ trợ những người phụ nữ và trẻ em có HIV.

“Nhưng khi biết về bà, tôi cảm thấy thực sự vui mừng và tự hào,” cô chia sẻ

Nguyễn Háo Thanh Thảo, 32 tuổi, cũng thừa nhận rằng cô không hề biết đến bà Ba Định trước khi làm phiên dịch viên cho quá trình thực hiện bài viết này. Cô nghĩ rằng nhiều người bạn đồng trang lứa của cô cũng có câu trả lời tương tự.

“Đáng lẽ chúng tôi phải được học về cuộc đời của bà ở trường,” chị Thảo nói. "Thật đáng buồn!"

Trái ngược với những người phụ nữ ngoài 30 tuổi ở trên, cô bác sĩ với 40 năm kinh nghiệm Ngô Thị Ánh Đông biết rõ về Nguyễn Thị Định khi được trao tặng giải thưởng mang tên bà vào năm 2019.

“Tôi luôn ngưỡng mộ bà ấy,” Ánh Đông nhớ lại. Cô từng tham dự tang lễ của nữ tướng vào năm 1992. “Hội Liên hiệp Phụ Nữ Việt Nam đã mời tôi đến dự lễ tang bà Nguyễn Thị Định tại Dinh Độc Lập.”

Dù người nhận giải có biết về vị nữ tướng đầu tiên của Việt Nam hay không, họ cũng đều nhận được sự hỗ trợ có ý nghĩa của giải thưởng Nguyễn Thị Định để tiếp tục phát triển dự án của mình.

Bác sĩ Ánh Đông đã đấu tranh chống lại sự kỳ thị đối với người có HIV ở Sài Gòn từ năm 2000 bằng cách khuyến khích các thành viên nữ trong gia đình bệnh nhân hỗ trợ họ. Thái Uyên cũng đã có nhiều nỗ lực trong việc cải thiện công tác phòng chống và hỗ trợ bệnh nhân HIV ở Việt Nam với hướng hoạt động tương tự. Tổ chức của chị khuyến khích việc xét nghiệm trong các cộng đồng có nguy cơ cao, hỗ trợ tài chính cho việc điều trị y tế và các thủ tục giấy tờ để người bệnh nhận được trợ cấp từ chính phủ.

“Có người khi qua đời không có người nhà hay ai mua quan tài cho, vì vậy chúng tôi cũng thu xếp cả việc đó nữa,” Thái Uyên chia sẻ. Sự công nhận của Hội Liên hiệp Phụ Nữ đã giúp Thái Uyên triển khai chương trình của mình tốt hơn nhờ có sự hậu thuẫn từ chính quyền địa phương.

“Khi tôi gặp bất cứ khó khăn gì, tôi có thể trình bày với Hội Liên hiệp Phụ Nữ và được họ giúp đỡ,” cô cho biết.

Tuy nhiều người trẻ hiện nay chưa biết đến sự nghiệp hoạt động cách mạng và hoạt động xã hội lẫy lừng của Nguyễn Thị Định, nhưng những di sản của bà vẫn sẽ sống mãi và tiếp tục mang đến cuộc sống tốt đẹp hơn cho phụ nữ và nữ sinh qua những giải thưởng, học bổng và hoạt động công ích giàu ý nghĩa.

Chị Tuyết, Phó Giám đốc Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, nhắc lại câu nói quen thuộc về phẩm chất anh dũng và tinh thần bất khuất của phụ nữ Việt Nam “Giặc đến nhà, đàn bà cũng đánh.”

Bài báo được đăng tải lần đầu trên Southeast Asia Globe và được chuyển ngữ và đăng lại trên Saigoneer thông qua sự hợp tác giữa Saigoneer và Southeast Asia Globe.