“Bà hoàng Việt cộng”
Đó là biệt danh mà báo chí phương Tây đặt cho bà Nguyễn Thị Bình, nguyên Phó chủ tịch nước, Bộ trưởng Ngoại giao Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam kiêm Trưởng phái đoàn đàm phán của Chính phủ Cách mạng lâm thời tại Hội nghị Paris. Suốt gần 5 năm đàm phán tại Hội nghị Paris, bà chủ trì rất nhiều cuộc họp báo, có cuộc có đến 400 nhà báo tới từ 100 quốc gia khác nhau trên thế giới. Bằng tài năng, sự tự tin, hòa nhã, mềm mỏng nhưng cũng vô cùng kiên định, bà đã giành được sự kính phục, tôn trọng của các chính khách, các nhà báo quốc tế và ngay cả đối thủ của mình.
Sự chuẩn bị đầu tiên
Quá trình tác nghiệp, chúng tôi may mắn nhiều lần được trò chuyện trực tiếp cũng như nghe nguyên Phó chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình (tên khai sinh là Nguyễn Thị Châu Sa) phát biểu, giao lưu trong các sự kiện. Mặc dù khi ấy tuổi đã cao nhưng khí chất của “người đàn bà thép” năm xưa như vẫn còn vẹn nguyên.
Bà Nguyễn Thị Bình sinh năm 1927, trong một gia đình có truyền thống yêu nước quê Quảng Nam. Mẹ bà là con gái thứ hai của cụ Phan Chu Trinh. Thời niên thiếu, bà theo gia đình sang Campuchia, định cư tại Phnom Penh. Nhờ có cha làm công chức nên bà được học trong hệ thống giáo dục của chính quốc Pháp và sớm tiếp thu những tư tưởng tiến bộ. Tháng 7-1945, gia đình bà về Sài Gòn khi không khí tiền khởi nghĩa diễn ra sôi nổi trên khắp thành phố. Cha bà tham gia ngay Chi đội 1 miền Đông, rồi lên chiến khu hoạt động, còn bà ở lại nội thành. Nhờ thông thạo tiếng Anh và tiếng Pháp, bà được cử tham gia đón tiếp đại diện lực lượng đồng minh Anh-Ấn đến Sài Gòn để giải giáp quân Nhật, rồi sau đó là vận chuyển súng ngắn từ nội thành ra ngoại thành.
ách mạng Tháng Tám thành công chưa lâu, thực dân Pháp lại nổ súng gây hấn, trở lại xâm lược nước ta lần thứ hai. Trong khi nhân dân thành phố lần lượt tản cư ra ngoại thành và các tỉnh lân cận thì Nguyễn Thị Bình ở lại Sài Gòn, hoạt động bí mật dưới vỏ bọc là cô giáo tại Trường Colette, tham gia tổ chức Hội Phụ nữ cứu quốc... Bà tích cực hoạt động cách mạng, vận động quần chúng, làm công tác tình báo và thường xuyên làm việc bên cạnh các đồng chí: Luật sư Nguyễn Hữu Thọ, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch, kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát cùng nhiều trí thức miền Nam khác. Khi địch tăng cường khủng bố, theo lệnh của trên, bà rút lên chiến khu một thời gian ngắn rồi trở lại nội thành. Tháng 4-1951, bà bị địch bắt và kết tội làm điệp báo.
Bà kể: “Nghe tin tôi bị bắt, ba tôi lúc đó là Trưởng ban Công binh Khu 7 rất buồn và lo lắng. Chỉ qua một đêm tóc ông đã bạc trắng, nhưng khi liên lạc được, thư ông viết cho tôi là những lời lạc quan, động viên, tin tưởng tôi sẽ vượt qua. Tôi nghe các đồng chí đi trước bảo nhà tù là trường học đối với người cách mạng. Với tôi quả đúng như vậy. Gần 3 năm bị giam ở khám Chí Hòa, tôi không hề để phí thời gian. Chúng tôi tổ chức học tập văn hóa, chính trị và dần trưởng thành qua đấu tranh với địch. Nhất là tôi được học tập kinh nghiệm sống và chiến đấu của các đồng chí đi trước”.
Chiến thắng Điện Biên Phủ, rồi Hiệp định Geneva được ký kết cũng là lúc Nguyễn Thị Bình được ra tù. Ngay lập tức, bà tham gia phong trào hòa bình, đấu tranh đòi thi hành hiệp định do luật sư Nguyễn Hữu Thọ, Trịnh Đình Thảo, Giáo sư Phạm Huy Thông... đứng đầu. Tháng 10-1954, bà được đồng chí Phạm Hùng gọi xuống Khu 9, thông báo thu xếp công việc để tham gia phái đoàn liên hiệp đình chiến của Việt Nam Dân chủ cộng hòa sẽ đóng tại Sài Gòn. “Có lẽ đây là sự chuẩn bị đầu tiên để tôi bước chân sang hoạt động ngoại giao, để rồi gắn bó suốt 14 năm liền. Đây là một giai đoạn quan trọng trong cuộc đời tôi, với nhiều kinh nghiệm cũng như trải nghiệm khó quên”, bà Bình cho biết.
Đấu tranh về “cái bàn”
Cuối năm 1960, Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam được thành lập đã đáp ứng sâu sắc lòng mong mỏi tha thiết của nhân dân. Cả nước bừng bừng khí thế đánh Mỹ. Phong trào đòi trở lại miền Nam để được chiến đấu cùng đồng bào diễn ra sôi nổi. Bấy giờ, bà Nguyễn Thị Bình đang công tác tại Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, được Ban Thống nhất Trung ương đề nghị chuyển sang hoạt động ngoại giao cho Mặt trận. Trò chuyện với chúng tôi, bà bảo, lúc mới nghe được điều đi, bà cũng có phần ngần ngại. Mặc dù thông thạo ngoại ngữ, từng hoạt động ở thành phố, tiếp xúc với nhiều giới, tuy vậy, bà chưa đi quốc tế bao giờ. Nhưng vì miền Nam ruột thịt, không việc gì có thể từ chối. Vậy là giữa năm 1961, bà Nguyễn Thị Bình về Ban Thống nhất Trung ương, ở bộ phận đối ngoại. Một thời gian ngắn sau đó, bà được bổ nhiệm làm Vụ phó Vụ 1A, phụ trách công tác đối ngoại nhân dân của Mặt trận...
