BA LẦN ĐỨNG DẬY, MỘT ĐỜI KHÔNG KHUẤT PHỤC

1. Từ người đỗ đầu khoa thi đến người cầm quân chống Pháp

Nguyễn Hữu Huân sinh năm 1830 tại làng Tịnh Hà, huyện Kiến Hưng, tỉnh Định Tường, nay thuộc xã Mỹ Tịnh An, tỉnh Tiền Giang. Ông xuất thân trong một gia đình nông dân nhưng nổi tiếng thông minh, hiếu học. Năm 1852, dưới triều vua Tự Đức, Nguyễn Hữu Huân đỗ Thủ khoa kỳ thi Hương tại Gia Định. Từ đó, ông được người đời gọi bằng cái tên thân thuộc Thủ khoa Huân. Con đường công danh của một người đỗ đạt khi ấy vốn có thể đưa ông đến một cuộc sống tương đối ổn định, nhưng lịch sử đã đặt Nguyễn Hữu Huân trước một lựa chọn khác. Khi thực dân Pháp bắt đầu mở rộng cuộc xâm lược Nam Kỳ, ông không chọn cuộc sống yên ổn mà từ bỏ chức vụ, cùng các sĩ phu và nhân dân đứng lên chống giặc.

Năm 1861, khi quân Pháp tiến chiếm Mỹ Tho, Nguyễn Hữu Huân cùng Võ Duy Dương tổ chức lực lượng kháng chiến ở khu vực Tân An – Mỹ Tho. Nghĩa quân hoạt động trên địa bàn rộng, dựa vào sự ủng hộ của nhân dân và liên tục tổ chức những trận đánh nhằm ngăn chặn bước tiến của đối phương. Có thời điểm cuộc chiến tại Mỹ Quý kéo dài tới 57 ngày đêm. Trong điều kiện vũ khí và lực lượng có sự chênh lệch rất lớn, việc nghĩa quân có thể duy trì chiến đấu trong thời gian dài cho thấy sự tham gia mạnh mẽ của nhân dân địa phương và khả năng tổ chức của những người lãnh đạo phong trào.

2. Lần bị bắt đầu tiên và sự lựa chọn không đầu hàng

Trước sự phát triển của phong trào, thực dân Pháp tìm cách đàn áp nghĩa quân. Đầu năm 1862, lực lượng của Nguyễn Hữu Huân thất bại trước một cuộc tấn công của quân Pháp và ông bị bắt giải về Sài Gòn. Đối với người Pháp, bắt được một thủ lĩnh có uy tín như Nguyễn Hữu Huân là cơ hội để làm tan rã phong trào. Họ không chỉ sử dụng biện pháp quân sự mà còn tìm cách mua chuộc ông bằng quyền tước và bổng lộc, hy vọng biến một người lãnh đạo kháng chiến thành người phục vụ cho chính quyền thực dân. Nhưng Nguyễn Hữu Huân đã từ chối.

Điều đáng chú ý là ông không chỉ từ chối lời dụ dỗ mà còn tìm cách thoát khỏi sự kiểm soát của đối phương. Khi quân Pháp sơ hở, ông trốn thoát và trở về tiếp tục hoạt động. Tháng 7/1862, Nguyễn Hữu Huân đến căn cứ Tân Hòa ở Gò Công để bàn với Trương Định việc phối hợp lực lượng. Đây là một chi tiết cho thấy phong trào chống Pháp Nam Bộ thời kỳ này không phải những cuộc nổi dậy hoàn toàn riêng lẻ. Các thủ lĩnh như Trương Định và Nguyễn Hữu Huân đã tìm cách liên kết lực lượng, bởi họ hiểu rằng muốn chống lại một đối phương có ưu thế quân sự thì cần mở rộng phạm vi hoạt động và phối hợp giữa các địa bàn.

3. Lần thứ hai: bị đày đi xa nhưng không từ bỏ con đường kháng chiến

Sau khi phối hợp với Trương Định, Nguyễn Hữu Huân sang An Giang, nơi lúc đó vẫn thuộc quyền kiểm soát của triều đình nhà Nguyễn. Tại đây, ông tiếp tục tuyển mộ nghĩa quân, vận động nhân dân đóng góp tiền của, vũ khí và lương thực cho cuộc kháng chiến. Hoạt động của ông khiến chính quyền thực dân đặc biệt chú ý. Dưới sức ép của Pháp, tháng 7/1864, Tổng đốc An Giang bắt và giao ông cho chính quyền Pháp. Lần này, Nguyễn Hữu Huân phải đối mặt với một hình thức trừng phạt nặng nề hơn nhiều: ông bị kết án 10 năm tù khổ sai và bị đày đi Cayenne.

Đối với một người từng đỗ đạt và có con đường công danh rộng mở, việc bị đày đi một nơi xa xôi là một thử thách khắc nghiệt. Nhưng điều đáng nói là sự lưu đày không làm thay đổi lập trường của ông. Sau khoảng năm năm bị giam, Nguyễn Hữu Huân được ân xá vào năm 1869 và bị quản thúc ở Chợ Lớn. Tại đây, chính quyền thực dân tiếp tục tìm cách mua chuộc, dụ dỗ ông. Thay vì chấp nhận cuộc sống yên ổn, ông vừa dạy học vừa bí mật liên lạc với những người yêu nước và chuẩn bị cho một cuộc khởi nghĩa mới.

Đó chính là điểm đặc biệt trong cuộc đời Thủ khoa Huân: ông không phải người chỉ đứng lên một lần rồi thôi. Mỗi lần bị bắt, bị tù đày hoặc phong trào thất bại, ông lại tìm cách trở về với cuộc đấu tranh. Vì vậy, cuộc đời ông thường được nhắc đến như một trong những trường hợp tiêu biểu về sự kiên trì của các sĩ phu Nam Bộ trong những năm đầu chống thực dân Pháp.

4. Lần thứ ba: cuộc khởi nghĩa lớn ở Mỹ Tho

Năm 1872, Nguyễn Hữu Huân trở về vùng Mỹ Tho, Chợ Gạo và cùng Âu Dương Lân phát động cuộc khởi nghĩa lần thứ ba. Lực lượng nghĩa quân có thời điểm lên tới khoảng 3.000 người. Từ địa bàn ban đầu, phong trào lan sang Mỹ Tho, Chợ Gạo, Cai Lậy, Tân An, Chợ Lớn và một số khu vực lân cận. Đây là giai đoạn phong trào của Nguyễn Hữu Huân có quy mô đáng kể, thể hiện khả năng tập hợp lực lượng của ông sau nhiều năm bị đàn áp và lưu đày.

Việc Nguyễn Hữu Huân một lần nữa có thể tập hợp hàng nghìn người cho thấy uy tín của ông trong nhân dân vẫn rất lớn. Đối với những người tham gia nghĩa quân, ông không chỉ là một người từng đỗ Thủ khoa mà còn là người đã nhiều lần trực tiếp chống Pháp và từng bị bắt, bị đày nhưng không chịu khuất phục. Chính quá trình ấy tạo nên niềm tin của nhân dân đối với ông. Cuộc khởi nghĩa vì vậy không đơn thuần là hoạt động của một nhóm vũ trang mà trở thành một phong trào có sự tham gia của nhiều tầng lớp trong khu vực.

Tuy nhiên, tương quan lực lượng giữa nghĩa quân và quân Pháp vẫn quá chênh lệch. Cuối năm 1874, thực dân Pháp huy động lực lượng lớn từ nhiều hướng tiến công căn cứ Bình Cách. Nghĩa quân chống trả quyết liệt nhưng cuối cùng căn cứ bị phá vỡ, lực lượng tan rã và Nguyễn Hữu Huân bị bắt. Lần này, ông bị đưa vào Khám lớn Mỹ Tho. Cuộc đời của người thủ lĩnh bước sang những ngày cuối cùng.

5. Bốn ngày cuối cùng và cái chết không khuất phục

Sau khi bắt được Nguyễn Hữu Huân, chính quyền thực dân hiểu rằng họ không thể dễ dàng khuất phục người thủ lĩnh này. Ông đã từng bị bắt, từng bị đày đi xa, từng được dụ dỗ bằng quyền tước và bổng lộc nhưng vẫn quay trở lại cuộc chiến. Vì vậy, chỉ bốn ngày sau khi bị bắt, chính quyền thực dân đưa ông ra xét xử và kết án tử hình. Ngày 19/5/1875, Nguyễn Hữu Huân bị xử tử, kết thúc cuộc đời của một nhà nho yêu nước đã dành phần lớn những năm tháng cuối đời cho cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp.

Cái chết của ông không phải là kết quả của một trận đánh thắng lợi, cũng không phải câu chuyện về một người lãnh đạo giành được chiến thắng cuối cùng. Nhưng chính sự không khuất phục trước nhiều lần bắt giữ và dụ dỗ đã làm nên giá trị đặc biệt của nhân vật này. Nếu lần đầu bị bắt ông chấp nhận đầu hàng, cuộc đời Nguyễn Hữu Huân có thể đã rẽ sang một hướng hoàn toàn khác. Nếu sau khi được ân xá ông chọn cuộc sống dạy học bình yên, ông cũng có thể tránh được cái chết. Nhưng ông đã nhiều lần tự mình lựa chọn trở lại với cuộc kháng chiến.

6. Điều còn lại từ Thủ khoa Huân

Nguyễn Hữu Huân để lại một dấu ấn rất riêng trong lịch sử chống Pháp ở Nam Bộ. Ông là người vừa có học vấn, vừa có khả năng tập hợp lực lượng, đồng thời là một trong những thủ lĩnh nhiều lần trực tiếp lãnh đạo nghĩa quân. Cuộc đời ông kéo dài qua nhiều giai đoạn khác nhau của phong trào chống Pháp: từ những ngày đầu ở Mỹ Tho, sự phối hợp với Trương Định, thời gian hoạt động ở An Giang, những năm tháng bị đày xa và cuối cùng là cuộc khởi nghĩa lần thứ ba ở Mỹ Tho – Chợ Gạo.

Điều thế hệ sau có thể học được từ câu chuyện Thủ khoa Huân không chỉ là lòng yêu nước mà còn là sự kiên định trước nghịch cảnh. Ông có học vấn, có thể lựa chọn con đường công danh; ông từng bị bắt nhưng không đầu hàng; từng bị đày nhưng không thay đổi lập trường; được thả về nhưng không chọn cuộc sống an toàn mà tiếp tục tìm cách liên lạc với những người yêu nước. Chính sự nhất quán ấy khiến hình ảnh Thủ khoa Huân vượt qua giới hạn của một thủ lĩnh nghĩa quân thế kỷ XIX để trở thành biểu tượng về khí tiết của người trí thức Nam Bộ.

Ngày nay, tại quê hương ông, tên tuổi Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân vẫn được tưởng niệm. Năm 2025, tỉnh Tiền Giang tổ chức kỷ niệm 150 năm ngày ông hy sinh, tiếp tục khẳng định vị trí của ông trong truyền thống yêu nước của địa phương.

Câu chuyện về Thủ khoa Huân vì thế có thể gói lại trong một điều rất giản dị: ông có thể bị bắt, bị đày, bị kết án và cuối cùng hy sinh, nhưng không một lần chấp nhận từ bỏ con đường mà mình đã lựa chọn. Đó chính là giá trị lớn nhất còn lại từ cuộc đời Nguyễn Hữu Huân đối với các thế hệ sau.