Ba lần Nguyễn Huệ cầu hiền
Nguyễn Thiếp sinh năm 1723, là một danh sĩ nổi tiếng cuối thời Lê và Tây Sơn. Ông sống ẩn cư nhiều năm ở vùng núi Thiên Nhẫn, Nghệ Tĩnh, được gọi bằng nhiều danh xưng như La Sơn Phu Tử. Nguyễn Huệ nhiều lần gửi thư mời ông ra giúp việc nước. Sau một thời gian từ chối, Nguyễn Thiếp dần tham gia đóng góp ý kiến về chính trị, giáo dục và việc lựa chọn địa thế.
Nửa sau thế kỷ XVIII là một trong những giai đoạn biến động mạnh nhất của lịch sử Việt Nam. Đất nước bị chia cắt lâu dài, các chính quyền họ Trịnh ở Đàng Ngoài và họ Nguyễn ở Đàng Trong cùng suy yếu, trong khi đời sống nhân dân chịu nhiều gánh nặng. Phong trào Tây Sơn từ một cuộc khởi nghĩa ở Quy Nhơn phát triển thành lực lượng có khả năng làm thay đổi cục diện cả nước. Trong chưa đầy hai thập kỷ, Tây Sơn lần lượt đánh các thế lực cát cứ, đối phó quân Xiêm ở phía Nam và quân Thanh ở phía Bắc. Cùng với chiến tranh, chính quyền mới còn phải giải quyết vấn đề thu hút trí thức, khôi phục sản xuất và xây dựng giáo dục. Những nhân vật gắn với thời Tây Sơn vì vậy thường xuất hiện trong cả câu chuyện quân sự lẫn các kế hoạch cải cách đất nước.
Cuối thế kỷ XVIII là thời kỳ biến động lớn. Các tập đoàn Lê - Trịnh suy yếu, phong trào Tây Sơn phát triển nhanh và đất nước trải qua chiến tranh liên tiếp. Nguyễn Huệ cần thu hút trí thức Bắc Hà và Nghệ Tĩnh để xây dựng chính quyền. Nguyễn Thiếp, với uy tín học thuật và đạo đức, trở thành một trong những người được nhà lãnh đạo Tây Sơn đặc biệt coi trọng.
Nguyễn Huệ nhiều lần gửi thư mời Nguyễn Thiếp ra giúp việc nước. Ban đầu, Nguyễn Thiếp giữ thái độ dè dặt vì chưa hiểu rõ mục tiêu của phong trào Tây Sơn và vì đã quen đời sống ẩn dật. Nguyễn Huệ vẫn tiếp tục thể hiện sự trọng thị, cho người mang thư và lễ vật đến mời. Qua thời gian, Nguyễn Thiếp nhận thấy vai trò và quyết tâm của Nguyễn Huệ nên bắt đầu tham gia góp ý. Mối quan hệ giữa hai người thường được nhắc như một câu chuyện tiêu biểu về việc cầu hiền thời Tây Sơn.
Về trình tự, câu chuyện bắt đầu từ hoàn cảnh đã hình thành vai trò của Nguyễn Thiếp, sau đó đi đến sự kiện trung tâm và kết quả trực tiếp. Nguyễn Huệ nhiều lần gửi thư mời Nguyễn Thiếp ra giúp việc nước. Ban đầu, Nguyễn Thiếp giữ thái độ dè dặt vì chưa hiểu rõ mục tiêu của phong trào Tây Sơn và vì đã quen đời sống ẩn dật. Nguyễn Huệ vẫn tiếp tục thể hiện sự trọng thị, cho người mang thư và lễ vật đến mời. Qua thời gian, Nguyễn Thiếp nhận thấy vai trò và quyết tâm của Nguyễn Huệ nên bắt đầu tham gia góp ý. Mối quan hệ giữa hai người thường được nhắc như một câu chuyện tiêu biểu về việc cầu hiền thời Tây Sơn. Kết quả của sự kiện tạo nên những thay đổi tiếp theo trong hoạt động của nhân vật hoặc trong tình hình đương thời. Những mốc này đều nằm trong phần tiểu sử và diễn biến lịch sử đã được các cơ quan nghiên cứu, bảo tàng và tài liệu chính thống sử dụng khi giới thiệu về Nguyễn Thiếp.
Trong toàn bộ cuộc đời của Nguyễn Thiếp, sự kiện này có quan hệ với một chặng khác là “Sùng Chính viện và kế hoạch chấn hưng giáo dục”. Sau khi lên ngôi, Quang Trung giao cho Nguyễn Thiếp nhiều công việc liên quan đến học thuật và giáo dục. Sùng Chính viện được đặt tại Nghệ An, với nhiệm vụ dịch các sách quan trọng và góp phần phổ biến chữ Nôm. Nguyễn Thiếp trình bày quan niệm về mục đích học tập, phản đối lối học chỉ nhằm cầu danh lợi và nhấn mạnh việc học phải đi từ nền tảng đến thực hành. Những tư tưởng này được thể hiện trong các văn bản dâng lên nhà vua. Hai câu chuyện không hoàn toàn trùng nhau: một câu tập trung vào mốc đang được nhắc tới, còn câu kia giúp xác định những việc diễn ra trước hoặc sau đó. Khi ghép các mốc theo thứ tự, có thể thấy hành động của nhân vật diễn ra trong một quá trình liên tục chứ không phải một sự kiện tách biệt.
Những kiến nghị của Nguyễn Thiếp về giáo dục nhấn mạnh học để biết đạo, học từ thấp đến cao và gắn việc học với hành. Ông cũng được Quang Trung giao phụ trách Sùng Chính viện, nơi dịch sách chữ Hán sang chữ Nôm. Dù thời Tây Sơn tồn tại ngắn, vai trò của Nguyễn Thiếp cho thấy nỗ lực xây dựng nền giáo dục và thu hút trí thức của chính quyền Quang Trung.
Vì vậy, khi nhắc đến “Ba lần Nguyễn Huệ cầu hiền”, điều cần giữ lại trước hết là chuỗi sự kiện xác định được bằng sử liệu: hoàn cảnh lịch sử, vị trí của Nguyễn Thiếp, những việc đã diễn ra, kết quả và giai đoạn tiếp nối. Những kiến nghị của Nguyễn Thiếp về giáo dục nhấn mạnh học để biết đạo, học từ thấp đến cao và gắn việc học với hành. Ông cũng được Quang Trung giao phụ trách Sùng Chính viện, nơi dịch sách chữ Hán sang chữ Nôm. Dù thời Tây Sơn tồn tại ngắn, vai trò của Nguyễn Thiếp cho thấy nỗ lực xây dựng nền giáo dục và thu hút trí thức của chính quyền Quang Trung. Chính chuỗi dữ kiện này làm cho câu chuyện có giá trị như một lát cắt lịch sử hoàn chỉnh, không cần thêm lời thoại, tình tiết đời tư hay chi tiết không có căn cứ.
