Ba lần phát động khởi nghĩa vũ trang chống Pháp tại miền Tây Nam Kỳ giai đoạn 1861 – 1875 và khí tiết hy sinh ngày 19/5/1875 của Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân

Tháng 4 năm 1861, ngay khi quân Pháp đánh chiếm tỉnh thành Mỹ Tho (Định Tường), Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân đã từ bỏ chức quan Giáo thụ, cùng Võ Duy Dương (Thiên Hộ Dương) đứng ra chiêu mộ hàng nghìn sĩ phu và nông dân lập căn cứ kháng chiến tại vùng Thuộc Nhiêu – Ba Giồng (huyện Châu Thành, Tiền Giang). Nghĩa quân của ông liên tiếp tổ chức các trận tập kích đánh đồn bốt Pháp dọc Quốc lộ và sông Tiền. Sau Hiệp ước Nhâm Tuất (tháng 6/1862), ông kiên quyết bác bỏ lệnh bãi binh của triều đình Huế, rút quân về vùng Đồng Tháp Mười và sang Châu Đốc (An Giang) vận động quyên góp tiền bạc mua sắm vũ khí để phát động cuộc khởi nghĩa lần thứ hai vào năm 1863. Tháng 6 năm 1863, khi quân Pháp huy động đại quân tấn công căn cứ Thuộc Nhiêu, ông rút về An Giang thì bị Tổng đốc An Giang là Phan Khắc Thận (theo lệnh hòa hoãn của triều đình) bắt giữ giao nộp cho Pháp vào tháng 7/1864; thực dân Pháp kết án khổ sai và đày ông ra đảo Réunion (ở Ấn Độ Dương) suốt 7 năm.

Tháng 2 năm 1871, chính quyền thực dân Pháp trả tự do và đưa Nguyễn Hữu Huân về quản thúc tại Sài Gòn với hy vọng dùng chức tước mua chuộc ông làm việc cho Pháp. Tuy nhiên, ngay khi vừa thoát khỏi sự giám sát tại Chợ Lớn đầu năm 1872, ông lập tức trở về vùng Mỹ Tho – Tân An liên kết với Âu Dương Lân và các thủ lĩnh Hội kín khắp Lục tỉnh phát động cuộc khởi nghĩa lần thứ ba. Khác với hai lần trước, lần này ông thiết lập mạng lưới liên lạc với các thương nhân người Hoa yêu nước tại Chợ Lớn và Bình Thuận để đặt mua hàng trăm khẩu súng trường hiện đại từ nước ngoài chuyển về căn cứ Bình Cách (huyện Chợ Gạo, Tiền Giang). Từ năm 1872 đến cuối năm 1874, nghĩa quân dưới sự chỉ huy của Chánh đề đốc Nguyễn Hữu Huân đã làm chủ một vùng nông thôn rộng lớn từ Tân An, Mỹ Tho đến Chợ Lớn, liên tiếp đánh bại các cuộc hành quân của Pháp tại Cái Bè, Cai Lậy, Bến Lức.

Đầu tháng 5 năm 1875, Thống đốc Pháp tại Nam Kỳ huy động lực lượng quân sự tổng hợp gồm bộ binh viễn chinh, pháo binh và các tàu chiến đường sông do Đốc phủ sứ Trần Bá Lộc dẫn đường mở chiến dịch bao vây căn cứ chính của Nguyễn Hữu Huân tại vùng Bình Cách – Chợ Gạo. Trận chiến diễn ra vô cùng ác liệt suốt nhiều ngày đêm; nghĩa quân dựa vào hệ thống công sự bờ kênh bắn trả gây thương vong lớn cho địch, nhưng do hỏa lực đại bác của Pháp quá mạnh và nguồn đạn dược cạn kiệt, căn cứ Bình Cách bị thất thủ. Nguyễn Hữu Huân cùng một số tùy tùng vượt vòng vây rút về hướng Chợ Gạo để tìm cách sang vùng Gò Công khôi phục lực lượng. Ngày 15/5/1875, do có kẻ phản bội chỉ điểm, ông bị quân Pháp vây bắt tại xã Mỹ Tịnh An. Sau khi thất bại trong việc thuyết phục ông đầu hàng tại dinh Tham biện Mỹ Tho, ngày 19/5/1875 (tức ngày 15 tháng 4 năm Ất Hợi), thực dân Pháp đưa ông về quê nhà tại thôn Phú Kiết (dọc theo kênh Bảo Định, huyện Chợ Gạo) để thi hành án chém đầu ở tuổi 45. Trước lúc hy sinh, ông vẫn bình thản ngâm bài thơ tuyệt mệnh bằng chữ Hán và chữ Nôm khẳng định lòng trung nghĩa bất khuất với non sông.