Bà mẹ Việt Nam Anh hùng Đinh Thị Lý (1899–2000).

Giữa một xóm nhỏ ven sông ở phường Cẩm Thượng, TP Hải Dương, câu chuyện về Bà mẹ Việt

Nam Anh hùng Đinh Thị Lý (1899–2000) đã đọng lại như một khúc tráng ca lặng lẽ nhưng dạt

dào cảm xúc về lòng hy sinh bất khuất và tình mẫu tử thiêng liêng.

Mùa xuân năm 1946, Mẹ Đinh Thị Lý lặng lẽ tiễn người con trai cả Vũ Như Đính đi qua lũy tre

làng trong một đêm mưa phùn lất phất. Anh bước vào công binh xưởng ở Đông Triều (Quảng

Ninh) rồi theo đơn vị chuyển lên chiến khu Bắc Kạn, ngày đêm đúc ra từng quả đạn, khẩu súng

cho bộ đội đánh giặc. Nhưng rồi nghiệt dã của chiến tranh đã ập đến: ngày 23/8/1947, trong một

trận giặc Pháp thả dù càn quét vào xưởng, người chiến sĩ công binh ấy đã cùng đồng đội dũng

cảm chiến đấu và anh dũng hy sinh.

Chưa kịp nguôi ngoai, người con trai thứ hai của Mẹ là Vũ Như Ngôn — người từng cùng anh

trai tham gia Thanh niên Cứu quốc từ năm 1945 — lại tạm biệt quê nhà để thoát ly hoạt động bí

mật tại Hà Nội từ năm 1950. Năm 1951, anh không may sa vào tay địch. Trải qua biết bao trận

tra tấn dã man hòng man khai cơ sở cách mạng, người đảng viên trẻ kiên trung ấy vẫn nhất quyết

giữ trọn khí tiết, khiến kẻ thù hèn hạ phải đưa anh ra xử bắn tại khu Tương Mai (Hà Nội) khi tuổi

đời còn rất trẻ.

Trong những năm tháng gánh nặng gian truân ấy, Mẹ Lý ở nhà một mình xoay xở nuôi các con

gái, vừa làm lụng vừa vắt óc nghe ngóng tin chồng, tin con. Năm 1950, chồng Mẹ là cụ Vũ Như

Đọc tham gia kháng chiến cũng bị giặc bắt giam. Tim quặn thắt, Mẹ lặn lội tìm khắp các trại

giam ở Hải Dương nhưng không thấy. Đến năm 1953, kẻ địch mới thả cụ Đọc về sau khi đã tra

tấn đến liệt cả hai chân mà không khai thác được bất kỳ thông tin nào. Ôm lấy người chồng tàn

phế đau đớn trong vùng địch kiểm soát — nơi đêm đêm kẻ thù rình mò, tra hỏi — Mẹ nén lòng

chịu đựng, nuôi dưỡng niềm tin rồi sẽ có ngày kháng chiến thành công, hai con trở về.

Năm 1954, hòa bình lập lại trên miền Bắc, Mẹ Lý mỏi mòn đứng ở ngõ ngóng con. Nhưng một

ngày, đồng đội của người con cả cùng đại diện chính quyền bước vào nhà, trao cho Mẹ tờ giấy

báo tử mang tên liệt sĩ Vũ Như Đính. Trái tim Mẹ như bị xé rách, Mẹ nấc lên nghẹn ngào rồi

ngước đôi mắt ướt đẫm nhìn trời, nhen nhóm chút hy vọng mong manh rằng người con thứ hai

rồi sẽ về. Thế nhưng, một ngày khác đoàn người lại tới. Giây phút cầm trên tay tờ giấy báo tử

thứ hai mang tên liệt sĩ Vũ Như Ngôn, Mẹ ngồi chết lặng, nước mắt Mẹ đã cạn khô không thể rơi

được nữa, chỉ còn những tiếng nấc dâng đầy lên lồng ngực. Cùng lặng thầm trong căn nhà quạnh

vắng ấy là bà Cao Thị Nhị — vợ liệt sĩ Vũ Như Đính, người đảng viên công nhân ở vậy nuôi

con, để lại ngôi nhà vắng bóng đàn ông và thiếu đi cả tiếng rít điếu cày mỗi sáng.

Năm 1965, giữa lúc cuộc kháng chiến chống Mỹ lên cao trào, người cháu nội duy nhất Vũ Văn

Ngữ — đứa con duy nhất của liệt sĩ Vũ Như Đính — quyết tâm xin bà và mẹ cho nhập ngũ. Nhìn

đứa cháu duy nhất khoác ba lô ra đi, Mẹ Lý vui buồn lẫn lộn: vui vì cháu mang ý chí của cha anh

"giặc đến nhà là phải đánh", nhưng lo vì nhà có hai người đàn ông thì cả hai đã hy sinh. Trở

thành phi công tiêm kích của Quân chủng Phòng không - Không quân sau thời gian học tập tại

Liên Xô, mỗi lần bay trên bầu trời Tổ quốc, anh Ngữ lại xốn xang nghĩ về sự hy sinh của bố, của

chú và sự vò võ đợi chờ của bà, của mẹ. Trong một trận đánh nảy lửa trên bầu trời Thanh Hóa,

anh đã dũng cảm bắn rơi một máy bay trinh sát Mỹ và vinh dự được tặng thưởng Huy hiệu Bác

Hồ.

Ngày đất nước thống nhất, anh Ngữ bình an trở về, nhào vào lòng bà và mẹ trong niềm vỡ òa

chiến thắng. Những năm tháng vò võ ở nhà, mỗi lần nghe tiếng máy bay phản lực gầm rú trên

đầu, Mẹ Lý lại giật mình thầm nguyện cầu cho cháu bình an. Và lời cầu nguyện ấy đã thành hiện

thực khi anh trở về, chỉ còn bay trên bầu trời hòa bình trong xanh của Tổ quốc.

Đền đáp sự hy sinh vô bờ bến ấy, Mẹ Đinh Thị Lý đã được Nhà nước phong tặng danh hiệu Bà

mẹ Việt Nam Anh hùng và chính quyền địa phương trao tặng căn nhà tình nghĩa ở phường Cẩm

Thượng. Giờ đây, đứng trước bàn thờ gia tiên phụng thờ ba thế hệ, cựu chiến binh Vũ Văn Ngữ

rưng rưng thắp nén hương tưởng nhớ ông nội, bố, chú và người bà kính yêu — biểu tượng bất tử

về lòng yêu nước và sự hy sinh của bao người Mẹ Việt Nam.