Bà mẹ Việt Nam Anh Hùng Lê Thị Cháu: Mẹ nhặt con từ khói lửa chiến tranh, để đất quê ôm trọn con vào lòng

Bà mẹ Việt Nam Anh Hùng Lê Thị Cháu: Mẹ nhặt con từ khói lửa chiến tranh, để đất quê ôm trọn con vào lòng.

“Nghẹn ngào không nói một câu

Mang khăn gói đi lấy đầu

Đường về thôn xóm buồn teo

Xa xa tiếng chuông chùa gieo.”

(Trích lời bài hát Bà mẹ Gio Linh)

Có lẽ chẳng cần thêm lời nào để diễn tả nỗi đau của người mẹ trong những năm tháng chiến tranh. Từ mái nhà tranh nghèo nơi miền cát gió, mẹ lặng lẽ bước đi, mang theo chiếc khăn gói đơn sơ để đón con trở về trong hình hài không trọn vẹn. Con đường làng hôm ấy dường như cũng lặng im theo bước chân mẹ, chỉ còn xa xa tiếng chuông chùa rơi xuống không gian như những nhịp buồn của đất trời. Chính từ khoảnh khắc ấy, câu chuyện về người mẹ trong khúc hát Bà mẹ Gio Linh đã trở thành biểu tượng cho tình mẫu tử và sự hi sinh thầm lặng của những người mẹ Việt Nam thời hoa lửa.

Làng Mai Xá từ lâu đã được biết đến không chỉ bởi những mùa mai vàng rực rỡ mà còn bởi truyền thống yêu nước bền bỉ của người dân nơi đây. Từ những khu vườn tụ nghĩa thuở trước đến các phong trào kháng chiến về sau, mảnh đất nhỏ bé ấy đã nuôi dưỡng biết bao con người sẵn sàng đứng lên vì độc lập dân tộc. Và chính từ làng quê giàu truyền thống ấy, hai người con đã ngã xuống trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt, để câu chuyện về họ và về những người mẹ ở lại trở thành ký ức không thể phai mờ trong lòng người dân Mai Xá.

Ngày 16 tháng 8 năm 1948, làng Mai Xá bỗng chìm trong nỗi kinh hoàng khi thực dân Pháp ra tay tàn độc hòng bóp nghẹt phong trào kháng chiến. Lính Pháp ở đồn Nhĩ Hạ bắt được hai anh Nguyễn Đức Kỳ, xã đội trưởng xã Linh Hưng (nay là xã Gio Mai cũ) ở thôn Lâm Xuân, Gio Mai và anh Nguyễn Phi, cán bộ bình dân học vụ ở miếu Đôi ngoài đồng Mai Xá đưa về đồn tra tấn suốt ngày đêm, đem hành quyết rồi cắt đầu găm vào đòn xóc, đem bêu ở bên đường, lấy dầu bi-dăng-tin bôi cho óng mượt, giả dạng đi phố. Chúng nhẫn tâm bêu thủ cấp giữa nơi dân qua lại, để phô bày như một trò thị uy, không chỉ là tội ác chiến tranh mà còn là sự chà đạp trắng trợn lên nhân tính con người, sự tàn bạo vô nhân đạo ấy đã phơi bày bộ mặt thật của kẻ xâm lược trước lương tri con người. Đó không còn là sự đàn áp đơn thuần, mà là cố ý gieo rắc nỗi sợ kinh hoàng, xúc phạm phẩm giá người đã khuất và xé nát nỗi đau của những người ở lại. Nỗi đau đó giờ đây không chỉ là của hai gia đình, mà lan khắp xóm thôn, dội vào lòng những người mẹ, người vợ, người dân quê chất phác. Chính trong giờ phút tưởng chừng tăm tối nhất ấy, tình người và lòng yêu nước lại âm thầm cháy lên, bắt đầu từ những bước chân run rẩy mà kiên quyết của những người mẹ đi đón con trở về.

Anh Nguyễn Đức Kỳ quê ở làng Mai Xá Thị, Gio Mai, Gio Linh, là con của ông Nguyễn Xun và bà Lê Thị Cháu (tên thật là Lê Thị Lý), dân làng quen gọi là ông bà Diêu Cháu. Anh Nguyễn Phi quê ở làng Mai Xá Chánh, Gio Mai, Gio Linh, là con của ông Nguyễn Sửu (thường gọi là ông Cửu Đen) và bà Hoàng Thị Sáng.

Hay tin dữ, bà Diêu Cháu (mẹ anh Nguyễn Đức Kỳ), Khương Thị Mén, con dâu trưởng; bà Hoàng Thị Sáng (mẹ anh Nguyễn Văn Phi) và Bùi Thị Con (em dâu bà Sáng) lặng lẽ cắp thúng mủng bước ra khỏi nhà. Họ giả như những người đàn bà đi chợ thường ngày, nhưng thực ra là lấy đầu của hai anh. Dẫu lòng quặn thắt, hai người mẹ ấy đã đưa con mình về trong vòng tay của tình mẫu tử, của quê hương đất nước. 

Địch cho quân lùng sục, các mẹ đã giấu đầu hai anh kín đáo ở trên tra, gần nóc nhà, sau đó nhờ người đóng những chiếc hòm đặc thù hình vuông khâm liệm hai anh rồi đem chôn. Đầu anh Kỳ được chôn tại vùng Dôông, Mai Xá Chánh, đầu anh Phi được chôn tại nghĩa địa Cồn Dài, xóm Kênh, Mai Xá Chánh. Ba đêm sau, tại nhà mẹ Cháu, bộ đội, du kích đã về cùng bà con quây quần làm lễ truy điệu cho các anh sát nách đồn giặc ở Mai Xá.

Bài hát “ Bà mẹ Gio Linh” được viết năm 1948 sau khi nhạc sĩ Phạm Duy nghe câu chuyện bi thương trên. Bài hát ra đời từ hiện thực khốc liệt, nên từng câu, từng chữ đều thấm đẫm sự thật, không tô vẽ, không bi lụy, chỉ có nỗi đau chân thực đến lặng người. Qua lời hát, người mẹ hiện lên không phải như một nhân vật lớn lao , mà như một người phụ nữ nông thôn bình dị, sống bằng luống khoai, bờ rau, bát cơm đạm bạc. Chính sự bình dị ấy khiến bi kịch trở nên xót xa hơn, mẹ không sinh con để làm anh hùng, mẹ chỉ sinh con để sống, để thương, để sum vầy. Nhưng chiến tranh đã cướp đi điều giản dị nhất của một người mẹ. Nỗi đau của mẹ không bùng nổ thành tiếng khóc, mà lặng xuống thành sự nghẹn ngào. Mẹ nhặt con từ khói lửa chiến tranh, để đất quê ôm trọn con vào lòng. Mất đi đứa con của mẹ, mất đi người con của đất nước, đã để lại trong tim mẹ một khoảng trống chẳng thể lấp đầy…

“Tay nâng nâng lên, rưng rức nước mắt đầy
Mẹ nhìn đầu con, tóc trắng phất phơ bay
Ta yêu con ta, môi thắm bết máu cờ
Nụ cười hồn nhiên, đôi mắt ngó trông ta.

Mẹ già nấu nước chờ ai
Đêm đêm súng nổ vang trời
Giật mình em bé mồ côi”

(Trích lời bài hát Bà mẹ Gio Linh)

Sau này,  khoảng năm 1952-1953, thân xác của hai anh đã được mang về chôn cùng thủ cấp sau nhiều năm lưu lạc. Hai anh đều được công nhận là liệt sĩ. Mộ của hai anh được chôn trong nghĩa trang gia tộc. Ngoài ra, ở nghĩa trang liệt sĩ xã cũng có một nấm mộ gió đề tên Nguyễn Phi để tưởng nhớ.

Từ câu chuyện của người mẹ làng Mai Xá – bà Lê Thị Cháu, bức tranh “thời hoa lửa” hiện lên không chỉ bằng tiếng súng, mà bằng những số phận lặng thầm đã gánh chịu chiến tranh. Đó là thời mà mỗi mái nhà đều có thể trở thành tiền tuyến, mỗi người mẹ đều mang trong lòng một lời tiễn biệt không nói thành câu. Sự ra đời của ca khúc Bà mẹ Gio Linh của nhạc sĩ Phạm Duy vì thế không chỉ kể lại một câu chuyện riêng, mà đã chạm tới nỗi đau chung của cả dân tộc.

Trong những năm tháng ấy, đất nước lớn lên từ mất mát, và lòng yêu nước được đo bằng sự hy sinh của những con người bình dị nhất. Hình ảnh người mẹ đi nhặt con giữa chợ không chỉ là nỗi đau, mà còn là lời khẳng định: dù chiến tranh có tàn khốc đến đâu, tình mẫu tử và ý chí của người Việt vẫn không thể bị khuất phục. Chính những câu chuyện như thế đã làm nên linh hồn của một thời hoa lửa — bi thương, nhưng rực sáng lòng người.