Bà mẹ Việt Nam Anh hùng - Phạm Thị Khay
Mẹ Phạm Thị Khay sinh năm 1902, quê ở thôn Bắc Hưng, xã Chấn Hưng. Tuổi thơ của mẹ gắn liền với những năm tháng đất nước chìm trong ách thống trị của thực dân, phong kiến. Cuộc sống của người dân quê quanh năm cơ cực, cơm chẳng đủ no, áo chẳng đủ mặc, làng xóm tiêu điều vì chiến tranh, áp bức. Khi trưởng thành, mẹ kết duyên cùng ông Bùi Công Khôn, là người hiền lành, chất phác, luôn yêu thương vợ con và sớm tham gia các hoạt động kháng chiến tại địa phương.
Là người phụ nữ giàu lòng yêu nước, mẹ Phạm Thị Khay không cam chịu cảnh nước mất, nhà tan. Mẹ tham gia lực lượng du kích, tích cực vận động chị em phụ nữ hưởng ứng các phong trào yêu nước, góp sức bảo vệ quê hương. Không chỉ riêng mẹ mà cả gia đình mẹ đều một lòng hướng về cách mạng. Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, ngôi nhà của mẹ (sống cùng chồng, con, anh chị em) là nơi nuôi giấu cán bộ, du kích. Trên khu đất ấy có hai ngôi nhà nằm cạnh nhau, xung quanh là bụi tre rậm rạp, có hai cây mít lớn gần sát cửa sổ, vừa che mắt quân địch, vừa tạo điều kiện thuận lợi để cán bộ bí mật rút lui khi có tình huống bất ngờ. Trong khu vườn còn có hầm bí mật làm nơi ẩn náu, bảo đảm an toàn cho cán bộ, du kích trong quá trình hoạt động.
Ngày ngày, mẹ cùng con gái là Bùi Thị Nay âm thầm nấu cơm, tiếp tế lương thực, chăm lo nơi ăn, chốn ở cho nhiều cán bộ như đồng chí Phạm Bá Vùng, đồng chí Khắc, bà Ngượm, bà Chép... Có thời điểm, hoạt động của gia đình bị thực dân Pháp và tay sai phát hiện, địch phá dỡ cả hai ngôi nhà nhằm triệt phá nơi nuôi giấu lực lượng cách mạng. Mất nhà cửa, cuộc sống vốn đã thiếu thốn lại càng chồng chất khó khăn, nhưng mẹ và các thành viên trong gia đình không hề nao núng. Sau đó, gia đình dựng lại căn nhà bằng tre để sinh sống và tiếp tục góp sức cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, tiêu biểu là hai người em Phạm Hữu Da và Bùi Công Khéo.
Mẹ sinh được 3 người con, gồm 2 trai, 1 gái. Trong những năm tháng chiến tranh, cả ba người con của mẹ đều trực tiếp tham gia chiến đấu hoặc phục vụ chiến đấu. Người con trai cả là Bùi Công Cổn, sinh năm 1924. Trước khi lên đường nhập ngũ, từng tham gia dạy chữ cho Nhân dân, góp phần xóa nạn mù chữ tại địa phương. Người con trai thứ hai là Bùi Công Biển, sinh năm 1927. Người con gái út là Bùi Thị Nay cũng tham gia hoạt động cách mạng, phục vụ kháng chiến.
Ngày tiễn các con lên đường, mẹ chỉ mong đến ngày đất nước hòa bình để được đón các con trở về trong niềm vui đoàn tụ. Thế nhưng điều mẹ chờ đợi đã không thể trở thành hiện thực. Chỉ trong vòng mấy tháng, mẹ liên tiếp nhận tin giữ. Người con trai thứ hai Bùi Công Biển đã anh dũng hy sinh vào tháng 01/1954, người con trai cả Bùi Công Cổn anh dũng hy sinh vào ngày 22/4/1954. Người con gái út Bùi Thị Nay cũng qua đời vì bệnh khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp vẫn còn diễn ra ác liệt.
Ba người con lần lượt rời xa mẹ, mẹ khóc thương các con suốt ngày đêm, đôi mắt mẹ đỏ hoe rồi mù hẳn một bên vì nỗi đau quá lớn. Thế nhưng mẹ vẫn gượng dậy, nén đau thương, tiếp tục lao động, tiếp tục sống như một cách gìn giữ trong tim một phần ký ức và niềm tự hào về những người con đã hiến dâng tuổi xuân và cả cuộc đời mình cho Tổ quốc.
Nỗi đau mất con cũng khiến sức khỏe của chồng mẹ ngày càng suy kiệt. Ông Bùi Công Khôn vì quá nhớ thương các con mà lâm bệnh rồi qua đời. Sau khi chồng mất, mẹ sinh sống cùng gia đình người em là Bùi Công Khéo ở khu đất năm xưa. Mẹ Phạm Thị Khay mất vào ngày 03/7 (âm lịch), cháu gái mẹ là bà Bùi Thị Ngoan (con ông Bùi Công Khéo) là người thờ cúng. Về sau, bà Ngoan lấy chồng là ông Phạm Văn Bi, bà Ngoan cùng ông Bi chăm lo hương khói cho mẹ và hai liệt sĩ. Khi ông Bi mất, việc thờ cúng mẹ và hai liệt sĩ được chuyển về gia đình bà Vũ Thị May (cháu dâu của mẹ), có con trai là Bùi Công Đức ở thôn Tiên Hưng, xã Hùng Thắng, thành phố Hải Phòng.
Với nhiều cống hiến, hy sinh to lớn của bản thân và gia đình đối với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, mẹ Phạm Thị Khay và gia đình được Đảng, Nhà nước tặng thưởng nhiều huân, huy chương, phần thưởng, danh hiệu cao quý. Năm 2014, mẹ Phạm Thị Khay được Chủ tịch nước truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, theo quyết định số 3207/QĐ-CTN ngày 10/12/2014. Ông Phạm Văn Bi, người từng tham gia kháng chiến chống Mỹ, cứu nước và là nạn nhân chất độc da cam được Hội đồng cố vấn Chính phủ cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam tặng Huân chương Chiến sĩ Giải phóng hạng Nhì, theo Quyết định 201, ngày 30/5/1975; được Chủ tịch nước tặng Huân chương Kháng chiến hạng Nhì, theo quyết định số 270/2006/QĐ/CTN ngày 21/02/2006...
Ba người con của mẹ đều tham gia chiến đấu, phục vụ chiến đấu, nhưng không một ai còn ở lại bên mẹ đến cuối đời. Có lẽ không có từ ngữ nào đủ sức gọi tên hay diễn tả nỗi đau của những bậc làm cha, làm mẹ phải tiễn con mình ra đi mãi mãi. Mẹ đã cống hiến những đứa con, là giọt máu, là nỗi ước mong, niềm hy vọng của mẹ. Giờ đây, khi chiến tranh đã lùi xa, tên tuổi của mẹ Phạm Thị Khay cùng những cống hiến của gia đình vẫn được các thế hệ sau ghi nhớ, trân trọng, gìn giữ như một minh chứng đẹp về lòng yêu nước, đức hy sinh và niềm tin son sắc vào tương lai tươi sáng của dân tộc.
